Từ cạnh tranh đầu vào sang bảo đảm chỗ học
Tuyển sinh đầu cấp là cách cơ quan giáo dục và nhà trường tiếp nhận học sinh vào lớp 1 hoặc lớp 6, dựa trên nhu cầu học tập, nơi cư trú và khả năng đáp ứng của mạng lưới trường lớp. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo thông tư về quy chế này đến hết ngày 1/11; trọng tâm là chuyển từ thi tuyển, sàng lọc sang phân bổ chỗ học theo kế hoạch địa phương.
Với tuyển sinh lớp 1, dự thảo không cho phép kiểm tra, đánh giá, phân loại hay tuyển chọn trẻ dưới bất kỳ hình thức nào làm căn cứ tiếp nhận. Nếu được thông qua, trường không thể dùng bài thi đầu vào hoặc phỏng vấn để sàng lọc. Đề xuất bỏ kiểm tra đầu vào vì thế không chỉ thay đổi thủ tục: nó đặt trách nhiệm bảo đảm cơ hội học tập lên địa phương, thay vì buộc trẻ nhỏ chứng minh năng lực trước khi được nhận.
Định hướng này có lý do rõ ràng: giảm áp lực không cần thiết cho trẻ và giúp địa phương dự báo nhu cầu, tính chỗ học, giáo viên và cơ sở vật chất. Khi nhu cầu vượt khả năng tiếp nhận, điều cần được giải quyết là năng lực hệ thống trường học, không phải một cuộc đua kiểm tra dành cho trẻ mới vào lớp 1.
Lớp 1: xét nơi cư trú, điều phối khi trường quá tải
Theo dự thảo, trẻ vào lớp 1 được tiếp nhận theo khu vực cư trú do địa phương xác định, trên cơ sở hồ sơ bàn giao từ bậc mầm non. Như vậy, tiêu chí cốt lõi không phải kết quả khảo sát năng lực mà là nơi ở và phương án phân tuyến. Đây là thay đổi đáng chú ý với các trường từng dùng bài đánh giá hay phỏng vấn để chọn học sinh.
Việc phân bổ còn phải tính đến sức chứa trường, cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên, khoảng cách và điều kiện đi lại. Nếu số trẻ đăng ký vượt khả năng của một điểm trường, hiệu trưởng phải báo cáo cơ quan quản lý trực tiếp và có thể điều chuyển trẻ sang điểm trường khác trong cùng cơ sở nếu còn chỗ. Nếu vẫn còn trẻ đủ điều kiện chưa có nơi học sau phân bổ, cơ quan có thẩm quyền phải rà soát, quyết định phương án tiếp nhận hoặc báo cáo cấp trên xử lý.
Cách làm này hợp lý hơn việc để từng trường tự tạo thêm vòng sàng lọc, nhưng chỉ công bằng nếu quy hoạch và dữ liệu cư trú chính xác. Phụ huynh cần theo dõi hướng dẫn của địa phương về khu vực tuyển sinh và hồ sơ; dự thảo chưa đồng nghĩa mọi trẻ sẽ được vào đúng ngôi trường gần nhà nhất nếu trường đó không đủ chỗ.
Lớp 6: không tuyển chọn đại trà, nhưng có ngoại lệ
Với tuyển sinh lớp 6, nguyên tắc dự kiến cũng là không phân loại hoặc tuyển chọn học sinh. Ngoại lệ chỉ dành cho cơ sở được cấp có thẩm quyền giao nhiệm vụ phát hiện, bồi dưỡng học sinh năng khiếu hoặc học sinh có thành tích nổi bật để phục vụ mục tiêu phát triển giáo dục mũi nhọn của địa phương. Những trường hợp này được tiếp nhận bằng phương thức xét tuyển theo quy chế.
Vì vậy, không nên hiểu dự thảo là xóa bỏ mọi hình thức tuyển chọn ở lớp 6. Ranh giới nằm ở nhiệm vụ được giao: một trường không thể tự viện dẫn nhu cầu phụ huynh hoặc danh tiếng để tổ chức sàng lọc nếu không thuộc diện đặc biệt. Quy định hẹp này giúp giữ không gian bồi dưỡng năng khiếu, đồng thời hạn chế việc các trường phổ thông biến tuyển sinh thành cuộc cạnh tranh rộng khắp.
Thực tế tổ chức tại TP.HCM cho thấy địa phương có thể dùng bản đồ số GIS để bố trí học sinh theo nơi ở; kế hoạch được nêu cho năm học 2026–2027 là tuyển sinh trực tuyến 100%. Một số trường theo mô hình tích hợp tiên tiến được đề cập sẽ tổ chức khảo sát năng lực 90 phút. Tuy nhiên, các ví dụ này không tự động xác định ngoại lệ pháp lý: nếu quy chế được thông qua, việc tuyển chọn vẫn phải đúng điều kiện mà thông tư quy định.
Đừng nhầm dự thảo với quy định đang có hiệu lực
Điểm cần nhớ nhất với phụ huynh là đây vẫn là dự thảo đang được lấy ý kiến, chưa phải căn cứ để mặc định quy trình tuyển sinh đã thay đổi. Cho đến khi có văn bản được ban hành và hướng dẫn triển khai, lịch, địa bàn, hồ sơ và cách phân bổ cụ thể vẫn cần theo thông báo chính thức của cơ quan giáo dục địa phương. Việc phân biệt này giúp tránh cả kỳ vọng sai lẫn những lời quảng bá về “suất tuyển” dựa trên quy định chưa có hiệu lực.
Nếu chính sách được thông qua, trường và địa phương sẽ phải tổ chức tiếp nhận theo kế hoạch, dữ liệu cư trú và năng lực thực tế; khi quá tải, trách nhiệm điều phối thuộc về cơ quan quản lý chứ không phải một bài kiểm tra kín. Hướng đi này đáng ủng hộ vì đặt quyền được học trước sức ép chọn lọc. Nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào minh bạch phân tuyến, đủ chỗ học và giám sát chặt các ngoại lệ.
