Trạm dừng nghỉ cao tốc: “van an toàn” của cao tốc Bắc-Nam
Trạm dừng nghỉ cao tốc là các khu chức năng nằm dọc tuyến cao tốc, cung cấp song song hạ tầng dịch vụ công cộng miễn phí và dịch vụ thương mại, nhằm bảo đảm nhu cầu nghỉ ngơi, tiếp nhiên liệu, hỗ trợ kỹ thuật và tăng cường an toàn giao thông cho người và phương tiện di chuyển trên cao tốc Bắc-Nam. Trong mạng lưới hạ tầng giao thông Việt Nam, đây không chỉ là điểm dừng chân mà còn là mắt xích bắt buộc để cao tốc vận hành an toàn, hiệu quả và bền vững.
Theo báo cáo mới nhất, mạng lưới trạm dừng nghỉ trên tuyến cao tốc Bắc-Nam phía Đông gồm 36 trạm, trong đó 7 trạm đã hoàn thành và đang khai thác, còn 29 trạm đang đầu tư mới để khai thác đồng bộ với tuyến cao tốc. Đến dịp nghỉ lễ Quốc khánh, đã có 20/21 trạm dừng nghỉ đang đầu tư hoàn thành hạng mục dịch vụ thiết yếu và đưa vào khai thác, đáp ứng cơ bản nhu cầu của người dân và phương tiện. "Tính đến giữa tháng 9, 18/21 trạm đã hoàn thành công trình dịch vụ thiết yếu và đưa vào khai thác". Đây là bước tiến lớn, nhưng không đủ để xóa bỏ áp lực phải hoàn thành toàn bộ mạng lưới trong thời gian rất ngắn còn lại.
Tiến độ xây dựng 2026: chạy nước rút nhưng không đồng đều
Bức tranh tiến độ xây dựng 2026 của hệ thống trạm dừng nghỉ cao tốc Bắc-Nam là một đường chạy nước rút đầy chênh lệch. Ở nhiều đoạn, trạm dừng nghỉ đã tiến rất nhanh: hai trạm trên các đoạn Mai Sơn–Quốc lộ 45 và Vĩnh Hảo–Phan Thiết (Km205) đã hoàn thành toàn bộ. Mười sáu trạm khác chỉ còn giai đoạn hoàn thiện thêm, khi các hạng mục dịch vụ thiết yếu đã đi vào hoạt động. Điều này cho thấy khi mặt bằng và thủ tục rõ ràng, doanh nghiệp hoàn toàn có thể đáp ứng tiến độ.
Ngược lại, vẫn có những điểm nghẽn khiến mạng lưới thiếu đồng bộ. Hai trạm Cam Lộ–La Sơn và Cam Lâm–Vĩnh Hảo mới chỉ có trạm tạm và đang được yêu cầu tăng ca, tăng kíp để kịp hoàn thành hạng mục thiết yếu trong tháng 9, theo yêu cầu của Cục Đường bộ Việt Nam. Trạm Vĩnh Hảo–Phan Thiết tại Km144 thậm chí mới nhận bàn giao toàn bộ mặt bằng ngày 24/8, đang ở bước khảo sát, thiết kế, dự kiến thi công trong tháng 9 và hoàn thành vào cuối năm. Rõ ràng, tiến độ không bị giới hạn bởi năng lực thi công, mà bởi các “nút thắt” phía trước công trường.
Huế và bài học đất sạch: một trạm dừng nghỉ “đứng bánh” gần 10 năm
Nếu cần một ví dụ cho thấy giải phóng mặt bằng có thể kéo lùi cả chiến lược hạ tầng giao thông Việt Nam, thì trạm dừng nghỉ chuẩn loại I trên cao tốc Cam Lộ–La Sơn qua phường Kim Long (TP Huế) chính là điển hình. Dự án tại Km80+850, do Công ty CP Đầu tư Trạm dừng nghỉ Sơn Thái làm chủ đầu tư, được chấp thuận chủ trương từ ngày 27-9-2017, nhưng đến nay vẫn chưa thể khởi công chỉ vì thiếu đất sạch. Toàn bộ phần việc của nhà đầu tư gần như đã sẵn sàng, song công trường vẫn là… một khoảng trống trên bản đồ cao tốc.
Dự án từng được quy hoạch hai bên tuyến, sau đó đến năm 2024 phải điều chỉnh giảm còn một bên, diện tích khoảng 5,71 ha, kéo theo điều chỉnh tổng vốn đầu tư. Hiện trường cho thấy một bức tranh quen thuộc: 13 thửa đất phải thu hồi, trong đó có tranh chấp giữa doanh nghiệp lâm nghiệp và hộ dân, nhiều trường hợp chậm nhận tiền bồi thường vì cho rằng mức hỗ trợ thấp. Mồ mả đã kiểm kê, nhưng vẫn còn hộ chưa đồng ý di dời. Mục tiêu bàn giao đất sạch trong tháng 10 chỉ là mốc thời gian; nếu khung pháp lý và cách thức thương lượng không thay đổi, những "trạm dừng nghỉ" trên giấy sẽ còn kéo dài.
Áp lực hợp đồng, trạm sạc điện và rủi ro chậm thu phí
Theo hợp đồng, toàn bộ trạm dừng nghỉ cao tốc phải hoàn thành trong năm 2026, và cơ quan quản lý đã tuyên bố sẽ "kiên quyết xử lý các nhà đầu tư chậm tiến độ". Tuy nhiên, áp lực không chỉ đến từ thời hạn này. Ở trạm Hậu Giang–Cà Mau (Km100+200), hình thức chậm trễ lại nằm ở thủ tục đất đai: địa phương chưa hoàn thiện thủ tục cho thuê đất dù nhà đầu tư đã nhiều lần làm việc và cung cấp hồ sơ. Hệ quả là dự án có nguy cơ không đủ điều kiện để bắt đầu thu phí tuyến cao tốc Hậu Giang–Cà Mau từ ngày 15-9, kéo theo thiệt hại tài chính và uy tín.
Song song với trạm dừng nghỉ, hệ thống trạm sạc điện tại 21 trạm trên cao tốc Bắc-Nam cũng phải triển khai đồng bộ khi đưa vào khai thác. Đối với các trạm hiện hữu trên những tuyến cao tốc đã khai thác, cơ quan quản lý yêu cầu bổ sung, hoàn thiện hệ thống sạc theo chuẩn kỹ thuật quốc gia. Đây là bước đi đúng, khi trạm dừng nghỉ không chỉ là nơi đổ xăng, mà còn phải sẵn sàng cho phương tiện điện. Nhưng nó cũng tạo thêm một lớp áp lực lên tiến độ xây dựng 2026: nếu đất chưa sạch, trạm chưa xong, thì trạm sạc điện chắc chắn sẽ chậm theo.
Trạm dừng nghỉ: tiện ích công cộng hay “tường lửa” an toàn giao thông?
Một phần tranh luận thường bị bỏ qua là vai trò hai mặt của trạm dừng nghỉ cao tốc: vừa là tiện ích, vừa là "tường lửa" an toàn giao thông. Theo quy chuẩn QCVN 43:2024/BGTVT, hạng mục trạm dừng nghỉ được chia thành ba nhóm: công trình dịch vụ công cộng miễn phí, công trình dịch vụ thương mại và công trình hỗ trợ. Nhóm công cộng gồm bãi đỗ xe, khu nghỉ có mái che và cây xanh, phòng nghỉ tạm cho lái xe, nhà vệ sinh công cộng... Đây không phải là tiện ích phụ, mà là điều kiện để lái xe nghỉ ngắn, giảm mệt mỏi, hạn chế tai nạn trên những hành trình dài.
Theo quy hoạch, trạm dừng nghỉ chuẩn loại I ở Huế dự kiến phục vụ khoảng 3.000 lượt khách mỗi ngày, với trạm xăng dầu, nhà hàng, khu dịch vụ, bãi đỗ xe, khu sửa chữa và khu trưng bày đặc sản địa phương. Những con số này cho thấy trạm dừng nghỉ là hạ tầng kinh tế–xã hội chứ không chỉ là chỗ dừng chân. Vì vậy, nếu trạm chậm, người dùng sẽ mất điểm nghỉ an toàn, địa phương mất cơ hội dịch vụ, và cao tốc Bắc-Nam mất đi lớp bảo vệ quan trọng cho an toàn vận hành.
