Một Hồn Trương Ba khác: khi xung đột tâm – thân được viết lại bằng hình thể
Sự kiện đạo diễn Pháp Anne Bouvier dàn dựng vở kịch kinh điển “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” trên sân khấu Việt Nam là một cuộc thử nghiệm thẩm mỹ châu Âu lên một tác phẩm đã in sâu trong trí nhớ nhiều thế hệ khán giả Việt, mở ra đối thoại mới về cách kể chuyện sân khấu và về chính xung đột giữa tâm hồn – thể xác trong đời sống người Việt hôm nay. Điểm mấu chốt ở lần tái dựng này không phải là đổi mới nội dung, mà là đổi mới ngôn ngữ sân khấu. Anne Bouvier giữ nguyên câu chuyện của Lưu Quang Vũ nhưng chủ động kể lại bằng diễn xuất hiện đại, nhấn mạnh vào cơ thể diễn viên thay vì lệ thuộc vào thoại và lớp lý luận trên sân khấu. Đây cũng là lần đầu bà làm việc với một vở diễn Việt Nam, và chọn ngay một “kinh điển” – một lựa chọn táo bạo cho cả đạo diễn lẫn ê-kíp. Theo một nguồn, “The Youth Theatre brings ‘The Soul of Truong Ba, the Butcher’ back to the stage with a production by French director Anne Bouvier”, cho thấy quyết tâm dùng vở kinh điển để mở cánh cửa giao lưu cho sân khấu Việt Nam.
Anne Bouvier: mang tư duy sân khấu châu Âu vào câu chuyện Việt Nam
Là đạo diễn nữ người Pháp, Anne Bouvier vốn quan tâm đến những câu chuyện về sống – chết, tình yêu và cách con người đối diện với chính mình. Bởi thế, khi đọc “Hồn Trương Ba”, điều hút bà không chỉ là tình huống hoán đổi thân xác, mà còn là cách người Việt tiễn biệt người đã khuất, cách họ nhìn ý nghĩa cuộc đời. Sân khấu Việt Nam ở đây trở thành chất liệu văn hóa để bà thử thách lại những câu hỏi nhân sinh quen thuộc của mình. Cách kể của Anne Bouvier rõ ràng mang hơi hướng sân khấu châu Âu: bà nhấn vào diễn xuất bằng hình thể, muốn xung đột giữa hồn và xác hiện lên vật chất, nhìn thấy được, chứ không dừng lại ở lời cãi vã giữa các nhân vật. Quyết định cho một diễn viên đảm nhiệm cả hồn lẫn xác Trương Ba khiến sân khấu trở thành vùng giằng co nội tại của nhân vật, thay vì chia nhỏ vai trò cho nhiều diễn viên. Đó là một chọn lựa mang tính “định dạng” lại vai Trương Ba, buộc diễn viên phải thể hiện được hai chiều của con người trên cùng một thân thể.
Bảo Thanh và cú sốc diễn xuất: từ đào sâu nội tâm đến “diễn cả bên trong lẫn bên ngoài”
Nếu muốn biết phương pháp châu Âu đã va đập vào sân khấu Việt Nam như thế nào, hãy nhìn vào hành trình của diễn viên Bảo Thanh. Cô vào vai vợ hàng thịt – nhân vật góp phần nhấn mạnh xung đột giữa phần tâm hồn Trương Ba và đời sống thô ráp của thân xác. Ngay từ đầu, yêu cầu của đạo diễn Pháp khiến cả đoàn “bối rối, bởi có những điều không giống với tưởng tượng” mà họ vốn quen thuộc trong diễn xuất tâm lý. Sân khấu Việt Nam lâu nay ưu tiên khai thác giằng xé nội tâm, chuyển biến tâm lý qua lời thoại và ánh mắt. Anne Bouvier xoáy vào câu hỏi: nội tâm mà khán giả không nhìn thấy bằng mắt thì có đủ sức thuyết phục không? Bà yêu cầu diễn viên “không chỉ biểu diễn nội tâm mà còn phải thể hiện bằng hình thể”, khiến Bảo Thanh thừa nhận “chúng tôi phải diễn cả bên trong lẫn bên ngoài nhiều hơn trước đây rất nhiều”. Cú sốc này không chỉ là chuyện kỹ thuật, mà là chuyện thay đổi thói quen nghề nghiệp – từ việc tin rằng khán giả sẽ “nghe” được tâm hồn, sang việc hiểu rằng họ cần “nhìn” thấy nó trên cơ thể.
Hai tháng luyện tập: một cuộc thương lượng thẩm mỹ giữa Việt Nam và Pháp
Đằng sau một vở diễn tròn trịa là hai tháng gần như không ngày nghỉ của ê-kíp, bắt đầu từ tháng 8 khi Anne Bouvier sang Việt Nam trực tiếp casting, tuyển chọn diễn viên cho Nhà hát Tuổi Trẻ. Áp lực lớn nằm ở bài toán kép: làm mới tác phẩm nổi tiếng nhưng vẫn giữ được bản sắc, đồng thời dung hòa hai hệ hình sân khấu Việt – Pháp vốn khác nhau ngay từ cách nghĩ về vai diễn. Không tránh khỏi có lúc diễn viên “không hiểu rốt cuộc bà muốn điều gì”. Chính những cuộc đối thoại liên tục giữa đạo diễn Pháp, đạo diễn Việt Nam, ban lãnh đạo nhà hát và ban giám tuyển mới giúp các bên tháo gỡ khác biệt, tìm được “chìa khóa để có thể gặp gỡ nhau”. Ở đây, cách làm việc cũng mang hơi thở châu Âu: đạo diễn đặt ra yêu cầu về nhịp điệu chung của toàn bộ vở diễn, đòi hỏi mỗi người khi bước ra sân khấu phải là một “làn sóng” với tiếng nói và cá tính riêng, nối tiếp nhau tạo nên nhịp điệu dồn dập. Đó là quan niệm coi vở diễn là một tổng thể sống động, không thể ghép từ những màn diễn đơn lẻ.
Từ Théâtre Marigny đến tương lai sân khấu Việt: ý nghĩa của một cú bắt tay
Việc “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” sẽ ra mắt khán giả tại Théâtre Marigny ngày 26.10 và tiếp tục diễn ngày 29.10 tại Le Carreau du Temple, Paris, trong khuôn khổ Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp từ 24 đến 31.10, cho thấy tham vọng đưa sân khấu Việt Nam bước ra đối thoại trực tiếp với khán giả châu Âu. Sự kiện này không phải một chuyến lưu diễn đơn thuần, mà là thử nghiệm xem một tác phẩm kinh điển Việt có thể sống thế nào trong ngôn ngữ đạo diễn Pháp, trên đất Pháp. Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp giới thiệu cả tuồng, chèo, cải lương, múa rối, nhạc cụ truyền thống lẫn nghệ thuật đương đại, và việc chọn “Hồn Trương Ba” – một vở kịch nói độc lập – làm một điểm nhấn cho thấy sân khấu Việt không muốn bị đóng khung trong hình ảnh “di sản” mà hướng tới diện mạo diễn xuất hiện đại. Ngay cả chia sẻ của Bảo Thanh rằng cô mong tác phẩm “vừa có sự mới mẻ trong cách thể hiện, vừa giữ được sự thân quen, gần gũi với khán giả” đã là một tuyên ngôn: đổi mới không có nghĩa phủ định ký ức, mà là làm cho ký ức tiếp tục sống trong ngôn ngữ hôm nay. Khi một đạo diễn Pháp lần đầu tiên làm việc với một vở Việt Nam và chọn kể lại “Hồn Trương Ba” bằng thẩm mỹ châu Âu, đó là lời nhắc cho sân khấu Việt rằng: nếu không tự làm mới mình, người khác sẽ giúp ta nhìn lại, đôi khi bằng những câu hỏi khó chịu nhưng cần thiết.
