Một bản đọc mới của Pushkin giữa Sài Gòn và Hà Nội
Ballet Eugene Onegin là vở ballet đương đại Nga do Boris Eifman biên đạo, chuyển thể từ trường ca kinh điển của Pushkin, kết hợp Tchaikovsky nhạc cổ điển với nhạc rock, hiện đang được đưa lên sân khấu Việt Nam như một sự kiện nghệ thuật hàn lâm quốc tế thu hút và gây tranh luận. Vở diễn có 8 suất tại TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội trong tháng 10, với giá vé từ 500.000 đồng đến 20 triệu đồng. Khoảng chênh rất lớn giữa các hạng vé không chỉ là bài toán kinh doanh, mà bộc lộ câu hỏi thú vị: người xem Việt Nam sẵn sàng trả bao nhiêu cho một đêm ballet Eugene Onegin, và họ kỳ vọng điều gì từ trải nghiệm đó. Khi Eifman Ballet Việt Nam quay lại với Eugene Onegin sau thành công Anna Karenina, họ không đơn thuần mang một “show” giải trí, mà đang thăm dò chiều sâu nhu cầu nghệ thuật hàn lâm của khán giả đô thị.
Từ nước Nga thế kỷ XIX đến nước Nga hậu Liên Xô
Điều đáng nói nhất ở Eugene Onegin trên sân khấu Việt Nam không phải chuyện vé đắt hay rẻ, mà là cách một biên đạo Nga đọc lại Pushkin sân khấu theo tinh thần đương đại. Thay vì tái hiện nước Nga thế kỷ XIX đúng nguyên tác, Boris Eifman đưa câu chuyện sang nước Nga sau năm 1991, thời điểm Liên Xô tan rã và hệ giá trị xã hội đảo lộn. Tình yêu, kiêu hãnh, lựa chọn và hối tiếc vẫn là trục chính, nhưng xung quanh các nhân vật là áp lực tiền bạc và địa vị xã hội ở một xã hội chuyển đổi, khiến bi kịch của Onegin, Tatyana hay Lensky mang màu thời sự hơn với người trẻ Việt. Quan trọng hơn, Eifman thẳng thắn từ bỏ mục tiêu “bảo tồn nguyên trạng” kiệt tác văn học: hình tượng Tatyana và kết thúc của Onegin được thay đổi đáng kể, vì với ông, ballet không phải minh họa cốt truyện mà để đào sâu xung đột tâm lý và xã hội phía sau câu chữ.
Tchaikovsky gặp rock: cú va chạm âm nhạc trên sàn diễn Việt
Nếu văn bản Pushkin là “xương sống” của Eugene Onegin, thì âm nhạc là nơi Eifman tạo cú va chạm mạnh nhất với truyền thống. Bên cạnh các trích đoạn của Pyotr Tchaikovsky, ông dùng nhạc rock do Alexander Sitkovetsky sáng tác. Tchaikovsky nhạc cổ điển – biểu tượng của chủ nghĩa lãng mạn Nga – bỗng được đặt cạnh guitar điện, tiết tấu rock và thiết kế sân khấu đương đại, tạo nên một ngôn ngữ lai giữa hoài cổ và nổi loạn. Chính lựa chọn này từng gây tranh luận khi vở ra mắt, nhưng lại là dấu ấn khiến Eugene Onegin khác biệt trong rừng tác phẩm chuyển thể từ Pushkin. Trên sân khấu Việt Nam, sự hòa trộn này có hai tầng ý nghĩa: nó cho phép khán giả nghe lại Tchaikovsky trong bối cảnh mới, đồng thời cho thấy ballet đương đại Nga không sợ đối thoại với văn hóa đại chúng. Nói cách khác, Eifman đang kéo một tượng đài văn học và âm nhạc Nga ra khỏi bảo tàng, đặt vào đời sống thị trường nghệ thuật toàn cầu.
Từ Anna Karenina đến Eugene Onegin: thị trường ballet hàn lâm đang hình thành?
Eifman Ballet of St. Petersburg không bước vào thị trường Việt Nam trong thế “tay trắng”. Điểm đáng chú ý khi Eugene Onegin trở lại Việt Nam là khán giả đã có trải nghiệm khá rõ với ballet Anna Karenina: 4.000 vé ban đầu bán hết trong hơn hai tuần, từ 5 suất diễn mở rộng lên 7 suất. Đó là tín hiệu cho thấy một bộ phận khán giả sẵn sàng bỏ tiền cho trải nghiệm tại nhà hát, dù không thể vội vàng kết luận ballet quốc tế đã trở thành loại hình phổ biến. Với Eugene Onegin, mức vé trải từ 500.000 đồng đến 20 triệu đồng cùng 6 hạng ghế, trong đó có khu vực trung tâm với số ghế giới hạn và dịch vụ riêng. Cách “xếp dải” này là một phép thử thẳng thắn: liệu thị trường nghệ thuật biểu diễn Việt Nam đã đủ đa dạng tầng lớp khán giả cho một sản phẩm hàn lâm quốc tế lớn, hay mới dừng ở nhóm nhỏ người xem tò mò, có khả năng chi trả cao?
Ý nghĩa của một chuyến lưu diễn Nga tại Việt Nam
Đằng sau ánh đèn sân khấu, Eugene Onegin là bài kiểm tra nghiêm túc cho cả đoàn và thị trường Việt Nam. Sau hơn 15 năm, vở vẫn được đưa đi biểu diễn tại hơn 40 quốc gia và trở thành tác phẩm tiêu biểu trong sự nghiệp Boris Eifman. Tại Việt Nam, đoàn mang theo hơn 100 nghệ sĩ cùng đội ngũ kỹ thuật và thiết bị sân khấu – một khối chi phí và vận hành không nhỏ. Một số nhà phê bình đánh giá cao kỹ thuật và sức hút sân khấu nhưng cho rằng cách xử lý hình thể quá mạnh hoặc chia câu chuyện thành nhiều phân cảnh làm chiều sâu tâm lý chưa được khai thác trọn vẹn. Những ý kiến trái chiều đó là lành mạnh, vì chứng tỏ khán giả không còn đứng trước nghệ thuật hàn lâm với tâm thế “đi cho biết”. Với ballet Eugene Onegin, khán giả Việt được tiếp xúc trực tiếp với một cách đọc khác về Pushkin, thấy Tchaikovsky nhạc cổ điển đối thoại cùng rock, và quan sát cách một ê-kíp quốc tế vận hành sản phẩm sân khấu quy mô lớn. Nếu Anna Karenina đặt câu hỏi “có khán giả hay không”, thì Eugene Onegin chuyển câu hỏi sang “khán giả sẽ trả bao nhiêu, và họ muốn gì từ trải nghiệm nghệ thuật quốc tế?”.
