Quy mô bồi thường tái định cư: thông điệp về cái giá của phát triển
Dự án bồi thường tái định cư phục vụ tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam đoạn qua Gia Lai là chương trình đầu tư hạ tầng quy mô lớn, nhằm bố trí nơi ở mới, cải táng mồ mả, di dời và hoàn trả hạ tầng kỹ thuật trong phạm vi ảnh hưởng của tuyến đường sắt, qua đó vừa giải phóng mặt bằng cho công trình giao thông quốc gia, vừa tái cấu trúc không gian dân cư và hạ tầng địa phương theo hướng đồng bộ hơn. Tổng mức đầu tư xây dựng dự án này được UBND tỉnh Gia Lai phê duyệt là hơn 10.300 tỷ đồng từ ngân sách trung ương, ngân sách địa phương hàng năm và các nguồn vốn hợp pháp khác. Con số này không chỉ là chi phí kỹ thuật; đó là thước đo cho mức độ dịch chuyển xã hội mà địa phương phải chấp nhận để bước vào kỷ nguyên đường sắt tốc độ cao.
37 khu tái định cư, 6 khu cải táng: di dời không chỉ là chuyện đất đai
Theo quy hoạch, Gia Lai sẽ đầu tư xây dựng 37 khu tái định cư với tổng diện tích khoảng 137 ha và 6 khu cải táng rộng 4,01 ha để phục vụ dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam qua tỉnh. Trong hơn 10.300 tỷ đồng được phê duyệt, riêng chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đã gần 8.000 tỷ đồng, cho thấy phần lớn nguồn lực tập trung vào con người và không gian sống thay vì phần cứng của tuyến đường. Quy mô bồi thường, hỗ trợ và giải phóng mặt bằng bao trùm cả phạm vi tuyến đường sắt, mỏ vật liệu và việc di dời hạ tầng dọc tuyến. Đây là quá trình chạm sâu vào đời sống cộng đồng, nơi mỗi quyết định di dời không chỉ là chuyển hộ khẩu mà là thay đổi tập quán, sinh kế và gắn kết cộng đồng; nếu làm tốt, các khu dân cư mới có thể trở thành hạt nhân đô thị hóa hiện đại hơn.
Giải phóng mặt bằng 115 km: thách thức quản trị và công bằng
Tuyến đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam qua Gia Lai có điểm đầu tại phường Hoài Nhơn Bắc, điểm cuối tại phường Quy Nhơn Tây với tổng chiều dài khoảng 115 km, đi qua 18 xã, phường sau sáp nhập. Trên địa bàn có 2 ga đường sắt tốc độ cao là Bồng Sơn và Diêu Trì. Với phạm vi ảnh hưởng rộng như vậy, bài toán giải phóng mặt bằng trở thành thử thách quản trị lớn: cân bằng giữa tiến độ hạ tầng quốc gia và quyền lợi người dân ở nhiều địa bàn khác nhau. "Trong đó, chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư là gần 8.000 tỷ đồng." Con số có thể gây tranh luận, nhưng thực tế cho thấy nếu bồi thường tái định cư không đủ minh bạch và thỏa đáng, thì chi phí xã hội – từ khiếu kiện đến mất niềm tin – còn lớn hơn nhiều so với bất kỳ khoản ngân sách nào.
Hạ tầng kỹ thuật, thời hạn 50 năm và bài toán hiệu quả lâu dài
Dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di dời công trình hạ tầng kỹ thuật phục vụ đường sắt tốc độ cao đoạn qua Gia Lai được xếp vào nhóm A, với hạ tầng kỹ thuật cấp III và thời hạn sử dụng công trình chính theo thiết kế là 50 năm. Thời gian thực hiện từ năm 2025 đến hết quý IV/2028, đồng nghĩa địa phương chỉ có vài năm để hoàn tất một khối lượng di dời và tái thiết hạ tầng kỹ thuật khổng lồ. Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh Gia Lai đã tiến hành chi trả đền bù, hỗ trợ giải phóng mặt bằng để xây dựng các khu tái định cư đường sắt tốc độ cao và được giao làm chủ đầu tư toàn bộ phần việc này. Câu hỏi đặt ra là trong 50 năm tới, những khu tái định cư và hạ tầng kỹ thuật hoàn trả có thực sự đủ linh hoạt để thích ứng với thay đổi kinh tế – xã hội, hay sẽ bị khóa cứng trong tư duy quy hoạch của ngày hôm nay.
Cơ hội tái cấu trúc không gian phát triển của dự án Gia Lai
Mục tiêu của dự án Gia Lai không chỉ là phục vụ tuyến đường sắt tốc độ cao, mà còn “từng bước hoàn thiện cơ sở hạ tầng, kết nối các khu dân cư hiện hữu đã có tạo nên không gian mới, hình thành các khu dân cư có cơ sở hạ tầng đồng bộ”. Nếu nhìn dưới góc độ phát triển dài hạn, khoản đầu tư hơn 10.300 tỷ đồng cho bồi thường tái định cư và hạ tầng kỹ thuật là cơ hội hiếm có để tái cấu trúc không gian phát triển của địa phương theo trục giao thông chiến lược. Vấn đề không nằm ở việc chi nhiều hay ít, mà ở cách biến chi phí giải phóng mặt bằng thành giá trị gia tăng: hệ thống hạ tầng kỹ thuật được di dời và hoàn trả cần được thiết kế như mạng lưới mới, hỗ trợ công nghiệp, dịch vụ và du lịch; các khu tái định cư cần trở thành những cộng đồng có điều kiện sống tốt hơn chứ không chỉ là nơi "đặt" các hộ dân buộc phải rời đi. Khi đó, đường sắt tốc độ cao sẽ là trục động lực, còn bồi thường tái định cư là bước chuyển đổi không gian phát triển, thay vì chỉ là khoản chi bắt buộc.
