Dự án 426km và mục tiêu giải phóng mặt bằng trước 30/6/2027
Dự án đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng là tuyến đường sắt điện khí hóa mới dài khoảng 426km, tổng vốn đầu tư sơ bộ gần 290.000 tỷ đồng, đi qua 6 tỉnh thành và ảnh hưởng hơn 7.000 hộ dân, với nhiệm vụ giải phóng mặt bằng và tái định cư quy mô lớn phải hoàn thành trước mốc thời gian rất chặt chẽ.
Điểm then chốt hiện nay không phải là có làm hay không, mà là làm nhanh tới đâu và có công bằng với người dân hay không. Bộ Xây dựng đã tổ chức cuộc họp kiểm điểm tiến độ giải phóng mặt bằng, yêu cầu khởi công toàn tuyến vào đầu năm 2027 và hoàn thành giải phóng mặt bằng dự án trong tháng 2/2027. Song song, Lào Cai ban hành kế hoạch riêng, đặt mục tiêu hoàn thành toàn bộ công tác giải phóng mặt bằng đoạn qua địa bàn trước ngày 30/6/2027. Tuy thời hạn có chút khác nhau, thông điệp chung rất rõ: giải phóng mặt bằng 2027 là “nút cổ chai” phải được tháo gỡ nếu muốn tuyến đường sắt Lào Cai Hải Phòng này kịp nhịp tiến độ quốc gia.
109 khu tái định cư và phép thử công bằng bồi thường
Quy mô tái định cư đường sắt lần này ở mức chưa từng có: dự án dự kiến sử dụng khoảng 2.197 ha đất và ảnh hưởng đến 7.347 hộ dân phải bố trí tái định cư, với 109 khu tái định cư được xây dựng và tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hơn 66.900 tỷ đồng. Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà là một thỏa ước xã hội mới giữa Nhà nước và người dân: nhường đất cho phát triển đổi lại phải có nơi ở, sinh kế và hạ tầng tốt hơn.
Tỉnh Lào Cai yêu cầu quá trình bồi thường hỗ trợ dân cư phải công khai, minh bạch, đúng quy định, bảo vệ quyền lợi chính đáng và hạn chế khiếu kiện. Về nguyên tắc, đó là định hướng đúng. Nhưng trên thực tế, để hàng nghìn hộ dân tin rằng họ không “chịu thiệt vì dự án quốc gia”, cần nhiều hơn các khẩu hiệu: bảng giá bồi thường phải sát thị trường, hỗ trợ sinh kế phải cụ thể, và các khu tái định cư phải sống được, chứ không phải chỉ hoàn thành trên giấy.
Lào Cai tăng tốc 38 khu tái định cư: chạy đua với thời gian
Lào Cai đang là “đầu tàu” về tái định cư đường sắt khi dự kiến bố trí 38 khu tái định cư phục vụ dự án đoạn qua địa bàn. Đến nay, 28 khu đã được triển khai; trong đó 3 khu đã hoàn thành, 3 khu sử dụng quỹ đất có sẵn và 22 khu đang thi công, còn 10 khu đang chuẩn bị đầu tư. Những con số này cho thấy địa phương chọn cách làm trước, nói sau – nhưng cũng đồng nghĩa với áp lực khổng lồ phải về đích trước các mốc 30/3 và 30/4/2027 cho hạ tầng tái định cư.
Thực tế tại các công trình như khu tái định cư thôn Nước Mát ở phường Âu Lâu, hay khu Tân Việt ở xã Quy Mông, cho thấy nhà thầu phải tăng ca, tranh thủ thời tiết để kịp bàn giao cho 71 và 29 hộ dân tương ứng. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng cũng lộ rõ rủi ro: nếu hạ tầng điện, nước, thoát nước, trường học, chợ… không đồng bộ, người dân buộc phải sống tạm bợ trong chính khu “tái định cư kiểu mới”. Khi đó, mọi cam kết về chất lượng đời sống sau di dời sẽ mất ý nghĩa.
Bài học từ Hà Đông (Hải Phòng): tiến độ bồi thường và những nút thắt
Đoạn tuyến qua Hà Đông (Hải Phòng) đang cho thấy bức tranh thu nhỏ của bài toán bồi thường hỗ trợ dân cư. Tính đến 12/9, xã Hà Đông đã chi trả hơn 101 tỷ đồng tiền bồi thường cho 345 hộ có đất bị thu hồi, đạt hơn 77,3% tổng số hộ; trong đó có 7 hộ có đất ở, 315 hộ có đất nông nghiệp và 23 hộ sử dụng đất công. Dự án dự kiến thu hồi 13,75 ha đất của 446 hộ, và địa phương đang hoàn thiện phương án bồi thường, hỗ trợ.
Điểm sáng là tiến độ giải ngân khá cao, nhưng phần còn lại – hơn 20% hộ chưa nhận tiền – chính là vùng dễ phát sinh khiếu kiện. Những tranh cãi về mức bồi thường đất vườn, ao liền kề nhưng chưa được công nhận đất ở đã xuất hiện trong các dự án khác và hoàn toàn có thể lặp lại nếu không có hướng dẫn rõ ràng. Nếu Hà Đông giải quyết gọn các tranh chấp này, nó sẽ trở thành mô hình tham chiếu tốt cho các địa phương khác trên toàn tuyến đường sắt Lào Cai Hải Phòng; nếu không, đây sẽ là “điểm nghẽn mềm” khiến mục tiêu giải phóng mặt bằng 2027 bị kéo dài.
Thách thức kép: tiến độ siêu dự án và niềm tin của người dân
Đằng sau các mốc thời gian dày đặc – từ kế hoạch khởi công toàn tuyến đầu năm 2027 đến mục tiêu hoàn thành giải phóng mặt bằng trước 30/6/2027 và cơ bản hoàn thành dự án vào năm 2030 – là một thách thức kép: vừa phải giữ tiến độ của siêu dự án gần 290.000 tỷ đồng, vừa phải giữ được niềm tin của hàng nghìn hộ dân bị ảnh hưởng.
Theo kế hoạch, Lào Cai áp dụng nguyên tắc “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ tiến độ, rõ trách nhiệm, rõ kết quả, rõ thẩm quyền để giám sát thực hiện. Đây là bước tiến quan trọng, nhưng nếu chỉ dừng ở văn bản, nó sẽ không đủ mạnh để ngăn trễ tiến độ hoặc xử lý thiếu trách nhiệm. Mấu chốt là phải gắn tiến độ giải phóng mặt bằng với chất lượng bồi thường và tái định cư: bàn giao mặt bằng sớm nhưng dân sống tốt hơn – đó mới là thành công thực sự. Nếu không, tuyến đường sắt hiện đại, công nghệ mới – dù được giới thiệu là dự án quan trọng của quốc gia – sẽ mãi là câu chuyện của bản vẽ, còn người dân chỉ nhớ tới những lần di dời đầy xáo trộn.
