Khoản đầu tư 10.310 tỷ đồng: thông điệp chính trị về ưu tiên người dân
Chi 10.310 tỷ đồng cho bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di dời hạ tầng kỹ thuật phục vụ đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam qua địa phận Gia Lai là dự án giải phóng mặt bằng đường sắt quy mô lớn nhằm vừa bảo đảm tiến độ công trình quốc gia, vừa giảm tối đa xáo trộn đời sống người dân bị ảnh hưởng. Đây không chỉ là bài toán tài chính mà còn là lựa chọn chính trị: đặt quyền lợi cộng đồng lên hàng đầu để xây dựng niềm tin cho những bước hiện đại hóa hạ tầng tiếp theo. UBND tỉnh Gia Lai đã phê duyệt dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di dời công trình hạ tầng kỹ thuật trên toàn đoạn tuyến qua tỉnh, với thời gian thực hiện từ 2025 đến 2028. Khi một địa phương chấp nhận dành phần ngân sách khổng lồ cho bồi thường tái định cư thay vì cắt giảm, thông điệp rất rõ: người dân không phải là “chi phí phụ” của phát triển, mà là trung tâm của chiến lược hạ tầng.
Cấu trúc nguồn vốn và cơ chế thực hiện: tham vọng đi cùng ràng buộc
Tham vọng của Gia Lai không nằm ở con số lớn, mà ở cách tổ chức chi tiêu có trật tự cho giải phóng mặt bằng đường sắt. Trong tổng mức đầu tư 10.310 tỷ đồng, hơn 7.971 tỷ đồng dành cho bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, còn chi phí xây dựng hơn 1.130 tỷ đồng. Nguồn vốn đến từ ngân sách Trung ương, ngân sách địa phương hằng năm và các nguồn hợp pháp khác – nghĩa là tỉnh phải vừa tuân thủ kỷ luật chi ngân sách, vừa đủ linh hoạt để xử lý phát sinh thực địa. UBND tỉnh giao Trung tâm Phát triển quỹ đất làm chủ đầu tư, lập kế hoạch chi tiết để giải ngân toàn bộ nguồn vốn năm 2026 trước ngày 31/12, bao gồm vốn chuyển từ 2025 và vốn bố trí mới. Đây là ràng buộc đáng kể: nếu chậm trễ, không chỉ tiến độ đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam bị kéo lùi, mà uy tín tài chính của tỉnh trong mắt Trung ương cũng chịu tác động. "Chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư hơn 7.971 tỷ đồng" là câu khẳng định cho thấy tỷ trọng ưu tiên ngân sách nghiêng về con người hơn là công trình.
37 khu tái định cư, 6 khu cải táng: thiết kế lại không gian sống
Chiến lược bồi thường tái định cư của Gia Lai không dừng ở chi trả tiền mặt, mà là thiết kế lại không gian sống cho hàng nghìn hộ dân dọc hành lang đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam. Tỉnh dự kiến xây dựng 37 khu tái định cư với tổng diện tích khoảng 137,61 ha, kèm theo 6 khu cải táng diện tích 4,01 ha phục vụ di dời mồ mả. Theo quy hoạch, tuyến đường sắt tốc độ cao qua Gia Lai dài khoảng 115 km, đi từ phường Hoài Nhơn Bắc đến phường Quy Nhơn Tây, qua 18 xã, phường sau sắp xếp đơn vị hành chính. Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh được giao thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và di dời hạ tầng kỹ thuật trên toàn bộ 18 xã, phường. Điều này biến cơ quan vốn quen xử lý từng dự án nhỏ lẻ thành “tổng tư lệnh” điều phối lại cấu trúc dân cư khu vực phía Đông tỉnh. Nếu làm tốt, các khu tái định cư có thể trở thành hạt nhân đô thị mới quanh hai ga đường sắt tốc độ cao Bồng Sơn và Diêu Trì; nếu làm kém, chúng sẽ thành những khu dân cư rời rạc, thiếu hạ tầng, tạo bất mãn lâu dài.
Tiến độ, kiểm soát tiêu cực và quyền lợi người dân
Lãnh đạo Gia Lai có vẻ hiểu rằng 10.310 tỷ đồng cho bồi thường tái định cư là con số dễ tạo kẽ hở tham nhũng nếu không kiểm soát tốt. UBND tỉnh yêu cầu quản lý chặt tiến độ, chất lượng, khối lượng thi công, kiểm soát vật tư, thiết bị, bảo đảm nguồn gốc rõ ràng và đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Đồng thời, tỉnh nhấn mạnh phải phòng, chống tiêu cực, tham nhũng, lãng phí trong quá trình đầu tư xây dựng để bảo đảm hiệu quả sử dụng vốn và tiến độ triển khai đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam. Đến ngày 17/3/2026, tỉnh đã phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường cho dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; hoàn tất thẩm định nhiệm vụ quy hoạch phân khu vùng phụ cận ga Bồng Sơn và Diêu Trì. Trung tâm Phát triển quỹ đất đã chi trả 295,88 tỷ đồng tiền bồi thường, hỗ trợ cho các hộ dân bị ảnh hưởng, trên tổng số 599 tỷ đồng được cấp trong năm 2025. Đây là chỉ dấu tích cực: tiền đã bắt đầu đến tay người dân, chứ không bị “treo” trên giấy. Song tiến độ giải ngân và công khai thông tin vẫn phải được theo dõi sát để tránh việc người dân chịu thiệt vì thủ tục kéo dài.
Tác động lâu dài: đường sắt hiện đại hay vết cắt không lành?
Tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam qua Gia Lai với hai ga Bồng Sơn và Diêu Trì có thời hạn sử dụng công trình chính theo thiết kế là 50 năm. Nghĩa là những quyết định bồi thường tái định cư hôm nay sẽ đeo bám nhiều thế hệ cư dân. Nếu 37 khu tái định cư được chuẩn bị kỹ, có hạ tầng đồng bộ, dịch vụ công đầy đủ, người dân có thể chuyển đổi nghề, hòa vào không gian kinh tế mới quanh đường sắt; đây sẽ là động lực phát triển Gia Lai hạ tầng và thương mại. Ngược lại, nếu các khu này thiếu việc làm, trường học, trạm y tế, chúng sẽ trở thành vết cắt không lành trong ký ức cộng đồng về một dự án quốc gia. Dự án giải phóng mặt bằng đường sắt của Gia Lai đang chọn con đường khó nhưng đúng: dốc ngân sách để giảm đứt gãy xã hội. Câu hỏi còn lại là năng lực thực thi – liệu hệ thống "Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh được giao làm chủ đầu tư" có đủ nhân lực và trách nhiệm để biến bản vẽ tái định cư thành những khu dân cư đáng sống. Câu trả lời sẽ định hình cách người dân nhìn nhận mọi dự án hạ tầng lớn sau này.
