Mỹ không còn chấp nhận hàng dư thừa: tín hiệu bước ngoặt
Chiến lược mới của Mỹ đối với sản xuất dư thừa Trung Quốc và Nhật Bản là việc Washington chủ động xây dựng và triển khai các biện pháp thương mại nhằm ngăn hàng hóa sản xuất vượt nhu cầu, giá rẻ tràn vào thị trường nội địa, qua đó bảo vệ doanh nghiệp, người lao động và tái định hình chuỗi cung ứng toàn cầu theo hướng ít lệ thuộc vào năng lực sản xuất dư thừa từ các nền kinh tế này, đồng thời dùng áp lực thuế quan để buộc đối tác điều chỉnh mô hình tăng trưởng dựa trên xuất khẩu. Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer tuyên bố Mỹ sẽ công bố biện pháp đối phó tình trạng sản xuất dư thừa tại Trung Quốc, Nhật Bản và một số nước khác trong vài tuần tới. Đây không phải lời cảnh báo suông: nó cho thấy một tư thế phòng vệ thương mại công khai, sẵn sàng dùng công cụ thuế và điều tra để chặn dòng hàng dư thừa tràn vào thị trường Mỹ, thay vì để cơ chế thị trường tự điều chỉnh.
Vì sao Mỹ siết chặt: từ lao động cưỡng bức đến cạnh tranh xe điện
Điểm đáng chú ý là động thái này nối tiếp chuỗi biện pháp thương mại Mỹ đã triển khai, chứ không xuất hiện trong khoảng trống chính sách. Hồi tháng 7, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã áp thêm thuế 10% hoặc 12,5% với hàng nhập khẩu từ 60 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có Trung Quốc, dựa trên Điều 301 Đạo luật Thương mại Mỹ với cáo buộc chưa ngăn chặn đầy đủ lao động cưỡng bức. Nay, Washington tiếp tục cân nhắc áp thêm thuế vào 16 nền kinh tế, bao gồm Trung Quốc và Nhật Bản, trực diện nhắm vào vấn đề dư thừa công suất. Nhà Trắng cáo buộc nhiều đối tác sản xuất vượt nhu cầu, khiến giá rơi xuống mức Mỹ coi là cạnh tranh thiếu công bằng. Trong phỏng vấn, ông Greer lấy cạnh tranh khốc liệt trên thị trường xe điện Trung Quốc làm ví dụ điển hình cho tình trạng này. Khi doanh nghiệp buộc phải bán phá biên lợi nhuận vì nội địa bão hòa, áp lực dư thừa đương nhiên bị đẩy sang thị trường bên ngoài, trong đó có Mỹ. Việc Washington coi Trung Quốc là tác nhân lớn nhất nhưng đồng thời mở điều tra với nhiều nền kinh tế khác từ Na Uy đến Bangladesh cho thấy họ muốn tái thiết luật chơi thương mại, chứ không chỉ đánh một đối thủ duy nhất.
Căng thẳng Mỹ Trung trong khung mới: vừa đối đầu vừa tìm khe hợp tác
Căng thẳng Mỹ Trung trên mặt trận thương mại được đẩy lên nấc mới khi Washington nói thẳng “sẽ không ngồi yên chịu trận” trước hàng hóa dư thừa tràn vào thị trường. Tuy vậy, điểm thú vị là giữa bối cảnh đối đầu, hai bên vẫn dựng khung đối thoại thông qua Hội đồng Thương mại song phương được thống nhất tại thượng đỉnh đầu năm. Mỹ và Trung Quốc đã đưa ra danh sách đề xuất giảm thuế cho các nhóm hàng trị giá tương đương, phía Mỹ nhắm vào 77 nhóm sản phẩm như đồ chơi, đồ dùng bàn ăn bằng nhựa. Điều này cho thấy Washington muốn vừa tăng áp lực vào những lĩnh vực coi là méo mó thị trường, vừa mở ô cửa giảm thuế ở các mặt hàng ít nhạy cảm hơn để giữ khả năng thỏa hiệp. Tuy nhiên, việc các bộ trưởng thương mại G20 kết thúc hội nghị mà không đạt đồng thuận về biện pháp xử lý hàng sản xuất vượt nhu cầu, giá thấp, bán tràn thị trường cho thấy Mỹ vẫn đang đi trước phần còn lại về mức độ sẵn sàng sử dụng biện pháp thương mại mạnh tay.
Hệ quả lan tỏa: chuỗi cung ứng toàn cầu và thách thức cho nhà xuất khẩu mới nổi
Việc Mỹ điều tra và chuẩn bị biện pháp với sản xuất dư thừa Trung Quốc, Nhật Bản và các nền kinh tế khác báo hiệu một giai đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu bị soi kỹ hơn về nguồn gốc và điều kiện sản xuất. Khi Washington kết luận các công cụ phòng vệ thương mại hiện có là chưa đủ để xử lý vấn đề hàng hóa sản xuất vượt nhu cầu, họ gần như nói trước rằng bộ công cụ sẽ được mở rộng, từ thuế bổ sung đến quy định liên quan lao động cưỡng bức. Trên thực tế, các mức thuế quan liên quan đến vấn đề lao động cưỡng bức mà Mỹ đã áp dụng hiện bao phủ tới 99% hàng hóa nhập khẩu, một con số cho thấy ý đồ dùng thuế quan để thay thế dần các thuế toàn cầu trước đây. Đối với các nước xuất khẩu mới nổi, trong đó có Việt Nam, thông điệp rất rõ: mô hình dựa vào sản xuất giá rẻ, công suất cao, lao động yếu thế sẽ ngày càng khó trụ ở những thị trường đề cao tiêu chuẩn như Mỹ. Các doanh nghiệp nếu chỉ bám vào lợi thế chi phí mà bỏ qua tiêu chuẩn về lao động và thị trường sẽ bị cuốn vào làn sóng điều tra dư thừa công suất, thay vì được xem là phần giải pháp chuyển dịch chuỗi cung ứng.
Việt Nam nên đọc tín hiệu Mỹ thế nào?
Từ góc nhìn người viết, đây là thời điểm Việt Nam không nên tự coi mình đứng ngoài chuyện Mỹ siết biện pháp thương mại với sản xuất dư thừa Trung Quốc. Khi Washington nhấn mạnh nếu một nước không hành động để ngăn tác động dư thừa công suất, dù vấn đề bắt nguồn từ nội địa hay từ nước thứ ba, Mỹ sẽ không chấp nhận mà sẽ hành động, các nền kinh tế trung gian trong chuỗi cung ứng cần hiểu rằng rủi ro “vạ lây” là có thật. Việc duy trì những “doanh nghiệp xác sống” như cách ông Greer mô tả về Nhật Bản cũng bị coi là góp phần tạo dư thừa công suất. Việt Nam nếu muốn tận dụng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, cần chủ động minh bạch về năng lực sản xuất, tránh tăng công suất bất chấp tín hiệu cầu, và chú trọng chuẩn lao động để không bị xếp chung nhóm với các nền kinh tế bị điều tra. Sự dịch chuyển này không chỉ là cơ hội, mà là bài kiểm tra xem chúng ta chọn đi theo mô hình xuất khẩu bền vững hay tiếp tục lệ thuộc vào lợi thế chi phí ngắn hạn.
