Cuộc chiến công nghệ quốc phòng là gì và vì sao đang nóng lên?
Cuộc chiến công nghệ quốc phòng giữa Mỹ và Trung Quốc là quá trình hai nước dùng kiểm soát xuất khẩu công nghệ, đầu tư vũ khí mới và biện pháp trừng phạt thương mại để giành ưu thế chiến lược trong các lĩnh vực như drone quân sự, vũ khí laser và hệ thống phòng thủ tên lửa, qua đó định hình lại thế cân bằng quyền lực toàn cầu. Điểm đáng chú ý là nó không chỉ là cạnh tranh quân sự thuần túy, mà còn đan xen với căng thẳng thương mại, an ninh chuỗi cung ứng và các cáo buộc về nhân quyền. Trong bối cảnh đó, Mỹ tăng tốc phát triển vũ khí laser và các hệ thống như Golden Dome, trong khi Trung Quốc đáp trả bằng việc siết chặt kiểm soát xuất khẩu công nghệ drone sang Mỹ, tạo nên một vòng xoáy leo thang mới.
Ý nghĩa cốt lõi của diễn biến hiện nay là: công nghệ quốc phòng đã trở thành công cụ đàm phán và sức ép địa chính trị. Khi Lầu Năm Góc tích cực tìm kiếm thiết bị để đối phó drone, loại phương tiện ngày càng giữ vai trò nổi bật trong chiến tranh hiện đại, Washington đồng thời gửi thông điệp rằng họ không chấp nhận để mất ưu thế trên không gian chiến trường mới. Ngược lại, Bắc Kinh khẳng định “không còn lựa chọn nào khác ngoài việc thực thi biện pháp đối phó cần thiết” trước nhiều đòn kinh tế từ Mỹ, biến các linh kiện và công nghệ sản xuất drone thành đòn bẩy chính trị. Căng thẳng Mỹ Trung Quốc vì thế rời khỏi bàn đàm phán thuần thương mại để bước sâu vào lĩnh vực vũ khí tối tân.
Vũ khí laser Mỹ và hệ thống Golden Dome: Tín hiệu về học thuyết chiến tranh mới
Những hợp đồng laser chống drone Locust và chương trình phòng thủ tên lửa Golden Dome cho thấy Mỹ đang xây dựng một học thuyết phòng thủ dựa trên năng lượng định hướng và đánh chặn từ xa. Hệ thống Locust, sau khi vượt qua giai đoạn nguyên mẫu, trở thành hợp đồng sản xuất đầu tiên cho một hệ thống chống drone dùng năng lượng định hướng. Điều này cho thấy Washington không còn xem drone quân sự chỉ là mối phiền toái chiến thuật, mà là mối đe dọa chiến lược cần một lớp phòng thủ chuyên biệt. Khi hệ thống này được chuyển cho lực lượng bảo vệ biên giới và đã được dùng để đối phó các mục tiêu bị cho là drone, Mỹ đã đem công nghệ chiến trường áp thẳng vào an ninh lãnh thổ.
Với Golden Dome, tham vọng còn xa hơn. Quân đội Mỹ dự kiến hoàn tất các cuộc thử nghiệm đầu tiên trong năm nay và tiến hành các cuộc trình diễn bay vào năm 2027, với các mốc gồm một thử nghiệm trên mặt đất, hai thử nghiệm bay trong không gian và một trình diễn công nghệ đánh chặn vào năm 2029. Đây không chỉ là một dự án kỹ thuật, mà là tuyên bố: Mỹ muốn xây dựng lớp “mái vòm vàng” bảo vệ mình khỏi tên lửa đối thủ, từ giai đoạn giữa hành trình đến trước khi chúng được phóng. Bộ trưởng Quốc phòng Nga Andrey Belousov lưu ý hệ thống này có khả năng đánh chặn và phá hủy tên lửa của Nga và Trung Quốc trước khi chúng được phóng. Câu nói này cho thấy vì sao Moskva coi Golden Dome là “mang tính khiêu khích” và vì sao Bắc Kinh phải đặc biệt cảnh giác.
Trung Quốc siết kiểm soát xuất khẩu drone: Đòn phản công vào chuỗi cung ứng Mỹ
Trong khi Mỹ nâng cấp vũ khí laser, Trung Quốc chọn con đường khác: biến kiểm soát xuất khẩu công nghệ thành vũ khí. Bắc Kinh tuyên bố kiểm soát từng linh kiện, công nghệ sản xuất drone xuất sang Mỹ, như biện pháp trả đũa việc Washington áp thuế liên quan đến lao động cưỡng bức. Cụ thể, bất kỳ đơn hàng drone nguyên chiếc, linh kiện hay công nghệ liên quan xuất sang Mỹ đều phải chịu “quá trình xem xét nghiêm ngặt từng trường hợp”. Đây là một dạng phong tỏa mềm, không tuyên bố cấm hoàn toàn nhưng đủ để làm Mỹ và các công ty quốc phòng phương Tây phải tính lại chiến lược chuỗi cung ứng, nhất là khi nhiều hệ thống drone quân sự vẫn phụ thuộc vào linh kiện giá rẻ từ Trung Quốc.
Đòn phản công không dừng ở drone. Bộ Thương mại Trung Quốc đưa 7 doanh nghiệp Mỹ tại Trung Quốc vào “danh sách đen”, trong đó 6 công ty bị cấm giao thương vì bị cáo buộc tiếp tay lệnh trừng phạt về lao động cưỡng bức, còn một công ty bị cấm kinh doanh vì hỗ trợ lệnh cấm liên quan đến robot hình người và robot bốn chân. Đồng thời, Bắc Kinh mở cuộc điều tra an ninh quốc gia với phần mềm văn phòng hỗ trợ in ấn, copy sản xuất ở nước ngoài, phần lớn liên quan đến doanh nghiệp công nghệ Mỹ. Điều đáng nói là chính Bắc Kinh thừa nhận họ “không còn lựa chọn nào khác ngoài việc thực thi biện pháp đối phó cần thiết” trước các đòn kinh tế của Mỹ. Điều này biến kiểm soát xuất khẩu công nghệ thành lá bài chiến lược, tương tự cách Trung Quốc từng dùng đất hiếm trong các vòng căng thẳng trước.
Từ thương mại đến chiến lược: Công nghệ quân sự mới đang nghiêng lại cán cân quyền lực
Điểm mấu chốt là cuộc chiến công nghệ quốc phòng hiện nay không tách rời mà gắn chặt với cuộc chiến thương mại rộng lớn hơn. Một tờ báo lớn nhận định phản ứng của Bắc Kinh đánh dấu bước “leo thang có tính toán” trong cuộc chiến thương mại và công nghệ Mỹ – Trung. Cả hai bên đều cố giành lợi thế bằng cách đe dọa cắt quyền tiếp cận các nguồn lực và công nghệ quan trọng. Khi Mỹ kiểm soát chặt thiết bị nhạy cảm, chống drone bằng laser và phát triển Golden Dome, còn Trung Quốc kiểm soát linh kiện drone và điều tra phần mềm Mỹ, việc kiểm soát xuất khẩu công nghệ trở thành tuyến phòng thủ – tấn công hai chiều. Căng thẳng Mỹ Trung Quốc, vì thế, được đo bằng số lượng danh sách đen doanh nghiệp, khẩu độ radar phòng thủ tên lửa và số lượng drone bị cấm xuất khẩu hơn là bằng thuế quan đơn thuần.
Trong bức tranh này, các công nghệ quân sự mới đang định hình lại cân bằng sức mạnh toàn cầu. Drone quân sự, từng bị xem là công cụ hỗ trợ trinh sát, giờ trở thành nhân vật chính trong chiến tranh hiện đại; Lầu Năm Góc phải tích cực tìm kiếm thiết bị để đối phó chúng. Hệ thống phòng thủ tên lửa như Golden Dome, với khả năng đánh chặn tên lửa và phá hủy tên lửa của Nga và Trung Quốc trước khi chúng được phóng, nếu vận hành ổn định, sẽ thay đổi hoàn toàn cách các cường quốc tính toán răn đe hạt nhân. Kết luận không mấy lạc quan: khi mỗi cải tiến công nghệ được đọc như một thông điệp chiến lược, thế giới đứng trước nguy cơ bị kéo vào một kỷ nguyên “chạy đua phòng thủ” mới, nơi ranh giới giữa an ninh và bất ổn ngày càng mỏng.
