Minh bạch dữ liệu đã thành điều kiện cạnh tranh
Hộ chiếu số sản phẩm là hồ sơ dữ liệu điện tử tập hợp thông tin về nguồn gốc, quá trình sản xuất, đặc tính và chứng nhận của hàng hóa để doanh nghiệp, đối tác và người mua có thể kiểm tra. Đây không còn là phần trang trí cho hoạt động tiếp thị: khi chuyển đổi số và tiêu dùng bền vững nâng yêu cầu đối với sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu, dữ liệu đáng tin cậy ngày càng quyết định khả năng giữ khách hàng và tiếp cận thị trường. Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể thuộc Bộ Tài chính cùng Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức tổ chức sự kiện về truy xuất nguồn gốc và hộ chiếu sản phẩm số, tập trung vào yêu cầu thị trường và cơ hội cho ngành công nghệ thông tin. Thông điệp đáng chú ý là doanh nghiệp không thể chỉ tuyên bố sản phẩm đạt chuẩn; họ cần chứng minh điều đó bằng thông tin nhất quán, có thể xác minh.
Ở các thị trường phát triển, truy xuất nguồn gốc, xác minh thông tin sản phẩm và minh bạch quy trình sản xuất đã trở thành tiêu chí quan trọng. Vì vậy, hộ chiếu số không nên được xem như một mã QR gắn lên bao bì rồi để đó. Giá trị của nó nằm ở dữ liệu được cập nhật xuyên suốt chuỗi sản xuất và có thể đáp ứng yêu cầu của đối tác, cơ quan quản lý lẫn người tiêu dùng. Nếu thông tin thiếu, sai hoặc không được kiểm chứng, công nghệ chỉ khiến sự bất nhất dễ nhìn thấy hơn.
Dữ liệu có thể mở cửa chuỗi cung ứng, nhưng phải dùng được
Với doanh nghiệp muốn trở thành nhà cung ứng quốc tế, truy xuất nguồn gốc là cách biến lời cam kết về chất lượng thành bằng chứng có thể kiểm tra. Hộ chiếu số sản phẩm có thể kết nối dữ liệu về nguyên liệu, công đoạn sản xuất, đặc tính và chứng nhận, giúp đối tác đánh giá mức độ phù hợp mà không phải dựa hoàn toàn vào hồ sơ rời rạc. Số hóa thông tin sản phẩm và quản lý dữ liệu xuyên suốt còn hỗ trợ xác minh xuất xứ, đồng thời cung cấp nội dung theo yêu cầu của đối tác, cơ quan quản lý và người mua. Đây là lợi ích thực tế với doanh nghiệp nhỏ và vừa: dữ liệu được tổ chức tốt có thể giảm trở ngại khi làm việc với đối tác mới và giúp chứng minh năng lực tuân thủ.
Tuy nhiên, một bộ hồ sơ số riêng lẻ không tự động đưa doanh nghiệp vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Dữ liệu cần có chuẩn chung, nguồn nhập rõ ràng, quy trình cập nhật và quyền truy cập phù hợp; nếu không, đối tác vẫn phải kiểm tra lại từ đầu. Cơ hội vì thế không chỉ dành cho nhà sản xuất mà còn cho doanh nghiệp công nghệ có thể xây dựng giải pháp tương thích với điều kiện của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Chương trình nói trên cũng hướng tới hợp tác công nghệ quốc tế, tìm mô hình phối hợp phát triển sản phẩm và triển khai thí điểm giữa doanh nghiệp công nghệ thông tin Việt Nam với đối tác nước ngoài. Muốn mở cửa thị trường, cần coi chất lượng dữ liệu là năng lực vận hành, không phải một dự án công nghệ làm cho có.
Thương mại điện tử khiến xác minh hàng hóa cấp thiết hơn
Hàng giả không còn chỉ xuất hiện ở những điểm bán dễ kiểm tra. Hàng vi phạm có thể chuyển từ cửa hàng truyền thống sang nền tảng thương mại điện tử để né kiểm soát, trong khi quy mô giao dịch lớn khiến việc xác minh người bán, nguồn hàng và chứng cứ vi phạm phức tạp hơn. Theo dữ liệu Metric.vn, trong chín tháng năm 2026, doanh số trên bốn sàn thương mại điện tử lớn tại Việt Nam đạt 441.970 tỷ đồng, tăng 44,47% so với cùng kỳ; lượng hàng tiêu thụ khoảng 3,28 tỷ sản phẩm, tăng 12,46%. Quy mô này khiến chống hàng giả trực tuyến không thể chỉ dựa vào kiểm tra sau khi có khiếu nại. Cần xác minh danh tính người bán, kiểm soát phân phối và giữ được dấu vết nguồn gốc của hàng hóa.
Đến ngày 30/10, lực lượng chức năng cả nước đã phát hiện, bắt giữ và xử lý 122.888 vụ vi phạm, trong đó có 9.449 vụ hàng giả và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ. Tác động không dừng ở thiệt hại của doanh nghiệp chính hãng: hàng vi phạm có thể giành thị phần nhờ giá thấp, làm rối hệ thống phân phối và bào mòn niềm tin của người mua. Vì thế, dữ liệu sản phẩm phải đi cùng biện pháp xác minh thực tế. Sàn cần kiểm tra người bán và phối hợp xử lý gian hàng vi phạm; doanh nghiệp cần kiểm soát kênh phân phối, cung cấp thông tin truy xuất kịp thời khi phát hiện hàng giả. Một mã nhận diện chỉ có ích khi liên kết tới hồ sơ đáng tin và có người chịu trách nhiệm xác thực.
Niềm tin cần cả hồ sơ số lẫn trách nhiệm kiểm chứng
Cách làm hiệu quả nên bắt đầu từ việc chuẩn hóa dữ liệu theo từng sản phẩm, ghi nhận nguồn nguyên liệu và các mốc sản xuất, rồi gắn mã để người mua hoặc đối tác truy cập thông tin cần thiết. Song song, doanh nghiệp phải đối chiếu dữ liệu với chứng nhận, hồ sơ nhà cung cấp và hệ thống phân phối; khi có dấu hiệu giả mạo, cần chia sẻ thông tin đủ nhanh để sàn và cơ quan chức năng xác minh. Truy xuất nguồn gốc trả lời hàng hóa đến từ đâu; xác minh hàng hóa kiểm tra liệu lời khai đó có đáng tin hay không. Thiếu một trong hai, hộ chiếu số có thể trở thành nhãn điện tử đẹp mắt nhưng không đủ sức ngăn gian lận.
Các cơ quan chức năng cũng cần cơ chế phối hợp ổn định thay vì chỉ trao đổi khi vụ việc đã lan rộng. Ban Chỉ đạo 389 quốc gia cho biết sẽ nghiên cứu thiết lập cơ chế trao đổi thường xuyên với các hiệp hội, xác định rõ đầu mối, nội dung, phương thức tiếp nhận, tổng hợp và phản hồi thông tin. Đây là hướng đi hợp lý bởi hiệp hội ngành hàng có thể hỗ trợ nhận diện dấu hiệu bất thường, còn doanh nghiệp nắm dữ liệu sản phẩm và mạng lưới phân phối. Người tiêu dùng cũng có phần việc của mình: ưu tiên hàng có nguồn gốc rõ ràng, chọn địa chỉ tin cậy, cảnh giác với giá bất thường và phản ánh vi phạm. Niềm tin không đến từ công nghệ đơn độc, mà từ dữ liệu có thể kiểm tra và hành động nhất quán khi phát hiện sai phạm.
