Trường nội trú vùng biên là gì và vì sao khai giảng năm nay đặc biệt?
Trường nội trú vùng biên là các trường phổ thông nội trú đặt tại những xã biên giới, nơi học sinh vùng sâu vùng xa được ăn, ở, học tập và sinh hoạt tập trung ngay trong khuôn viên trường, thay vì phải đi bộ nhiều cây số qua núi, qua suối để đến lớp mỗi ngày, qua đó giảm bớt rủi ro, chi phí và những gián đoạn trong hành trình học tập của các em. Sáng 5/9, tiếng trống khai giảng đồng loạt vang lên tại 108 trường phổ thông nội trú tiểu học và trung học cơ sở ở các xã biên giới đất liền. Đây không chỉ là một lễ khai giảng năm học mới, mà là cột mốc của một chính sách giáo dục vùng biên khi hàng nghìn học sinh vùng sâu lần đầu bước vào những dãy phòng học, ký túc xá khang trang, đủ đầy thay cho những điểm trường tạm bợ. Điều cần nói thẳng: đây là một bước đi muộn, nhưng nếu được duy trì nghiêm túc, nó có thể thay đổi quỹ đạo cuộc đời của cả một thế hệ.
Từ con đường rừng 5km đến mái trường khang trang: câu chuyện của Hà Thu Hương
Không có khái niệm trừu tượng nào về ‘cơ hội giáo dục vùng biên’ thuyết phục hơn câu chuyện của từng học sinh vùng sâu. Hà Thu Hương, cô bé người Thái ở xã Sơn Thủy, từng ngày phải vượt khoảng 5 km đường rừng đến điểm trường lẻ, trưa lại đi bộ về nhà ăn cơm rồi quay lại học buổi chiều; những hôm mưa lớn, nước sông dâng, đường bị chia cắt, em buộc phải nghỉ học. Đó không chỉ là vất vả, mà là nguy cơ bỏ học luôn treo lơ lửng trên đầu một đứa trẻ mồ côi cha, mẹ đi làm ăn xa, sống cùng bà ngoại già yếu. Khi Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Sơn Thủy khánh thành, Hương chính thức trở thành học sinh nội trú: ăn ở tại trường, không còn cảnh vượt núi, lội suối. Theo báo cáo của Sở Giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa, tỉnh đã triển khai 6 dự án trường nội trú liên cấp tại 6 xã biên giới, thuộc danh mục 100 trường khởi công năm 2025 trên cả nước. Câu chuyện của Hương cho thấy rõ, thêm một trường nội trú vùng biên là bớt đi một quãng đường bỏ dở học hành.
Niềm yên tâm mới của phụ huynh và gánh nặng cũ được tháo bỏ
Điều ít được nói tới nhưng quan trọng không kém là cảm xúc của cha mẹ khi gửi con vào trường phổ thông nội trú. Ở vùng biên, đưa con đến lớp chưa bao giờ chỉ là chuyện chuẩn bị sách vở: đó là những con đường quanh co, những buổi sáng dậy từ tờ mờ kéo con ra bến suối, những chiều đứng đợi trong nỗi lo sạt lở, nước dâng. Không ít gia đình từng phải cân nhắc giữa tiếp tục cho con đi học xa hay để con ở nhà làm nương. Khi 108 trường nội trú vùng biên đồng loạt khánh thành và khai giảng, nhiều phụ huynh thở phào: con được học tập, ăn ở, sinh hoạt trong điều kiện tốt hơn ngay tại trường, những hành trình dài vất vả dần lùi vào quá khứ. “Giờ trường, lớp khang trang, sạch đẹp, có chỗ ăn ở đàng hoàng, những người làm bố mẹ như chúng tôi, ở nhà làm nương rẫy cũng cảm thấy yên tâm hơn”. Niềm vui ấy không chỉ là sự nhẹ nhõm trước một năm học mới, mà là cảm giác lần đầu tiên con mình có một chỗ dựa rõ ràng trên con đường đến tương lai.
Cơ sở vật chất, môi trường học tập và sự thay đổi về chất của cơ hội giáo dục vùng biên
Nói về trường nội trú vùng biên mà chỉ nhắc đến ký túc xá, bữa ăn là chưa đủ. Vấn đề là các trường phổ thông nội trú mới này đang dần thu hẹp khoảng cách giáo dục giữa vùng biên và đồng bằng. Tại Sơn Thủy, trường có 667 học sinh; trong đó 248 em từ lớp 4 đến lớp 9 học tập nội trú, 419 học sinh còn lại học bán trú. Mô hình nội trú, bán trú giúp học sinh vùng sâu có điều kiện học tập ổn định hơn, giảm trở ngại do khoảng cách địa lý, đồng thời tạo môi trường để các em rèn luyện và phát triển toàn diện. Lớp học sạch đẹp, bàn ghế đầy đủ, nhà ăn, nhà ở và khu sinh hoạt chung được tổ chức khoa học, giúp các em tập trung cho việc học thay vì lo chuyện đi lại, bữa trưa, chỗ ngủ. Khi khoảng cách địa lý được thu hẹp bằng mô hình nội trú, nguy cơ nghỉ học vì đường xa, mưa lũ, đói nghèo giảm đi rõ rệt. Nói cách khác, cơ hội giáo dục vùng biên không còn là khẩu hiệu, mà thành điều kiện học tập cụ thể, đo được bằng số phòng học, số giường ngủ và số bữa ăn đủ no mỗi ngày.
Từ 108 ngôi trường hôm nay đến bài toán dài hạn cho tương lai vùng biên
108 ngôi trường nội trú khánh thành và khai giảng cùng ngày không chỉ đánh dấu sự mở đầu của một năm học, mà còn là khởi đầu của những thay đổi dài hạn ở vùng biên. Thanh Hóa mới chỉ là ví dụ: tỉnh này triển khai 6 dự án trường nội trú liên cấp với tổng mức đầu tư khoảng 739 tỷ đồng, và đang xây dựng kế hoạch thêm 10 dự án trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp tại các xã biên giới còn lại trong năm 2026, với tổng kinh phí 2.132 tỷ đồng. Đây là con số không nhỏ, nhưng cái giá phải trả nếu không làm – một thế hệ học sinh vùng sâu bỏ học, lao động sớm, nghèo đói nối dài – còn lớn hơn nhiều. Câu hỏi đặt ra lúc này không phải “có nên tiếp tục hay không”, mà là tiếp tục thế nào để những trường nội trú vùng biên không chỉ đẹp trong ngày khai giảng năm học mới, mà hoạt động bền vững, có đội ngũ giáo viên đủ mạnh, chương trình đủ linh hoạt. Nếu làm được, mỗi mái trường phổ thông nội trú nơi phên dậu Tổ quốc sẽ không chỉ giữ chân học sinh vùng sâu ở lại với con chữ, mà còn giữ cộng đồng ở lại với mảnh đất biên cương của mình.
