Khi trường nội trú vùng cao trở thành “mái nhà thứ hai”
Nâng cấp trường học ở vùng cao biên giới là quá trình đầu tư đồng bộ cơ sở vật chất giáo dục, từ điểm trường lẻ đến các trường nội trú vùng cao, nhằm biến trường học thành không gian sống, học tập và rèn luyện toàn diện cho học sinh dân tộc thiểu số, chứ không chỉ là nơi lên lớp vài giờ mỗi ngày.
Điều đáng nói là làn sóng đầu tư hiện nay không dừng ở việc xây thêm phòng học, mà chuyển hẳn sang triết lý coi trường là “mái nhà thứ hai” của trẻ vùng cao. Từ những điểm trường nhỏ ở vùng biên đến các khu nội trú, bán trú được đầu tư khang trang, điều kiện học tập và sinh hoạt của học sinh miền núi Nghệ An đang từng bước thay đổi. Đây là bước ngoặt tư duy: giáo dục vùng biên giới không thể chỉ đo bằng số tiết học, mà phải đo bằng chất lượng đời sống hằng ngày của học sinh. Nếu không có chỗ ăn ở an toàn, khoảng cách địa lý và nghèo đói sẽ tiếp tục đẩy các em ra khỏi lớp học.
Na Loi, Bắc Lý, Hạnh Lâm: Những con số biết nói về cơ sở vật chất giáo dục
Na Loi – xã biên giới với 11 thôn đặc biệt khó khăn – là minh chứng rõ nhất cho sức nặng của đầu tư cơ sở vật chất giáo dục. Năm học 2026–2027, xã có 5 trường tiểu học và trung học cơ sở với hơn 1.000 học sinh, 100% số trường tổ chức bán trú. Dịp khai giảng năm học mới, Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Na Loi khánh thành các hạng mục phòng học, nhà ở bán trú và khuôn viên trường, cải thiện rõ rệt điều kiện dạy học, ăn ở và sinh hoạt cho học sinh.
Ở Bắc Lý, một xã khu vực III với 13/13 thôn đặc biệt khó khăn, Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS Bắc Lý được xây dựng trên diện tích hơn 3 ha, có 44 lớp với 1.088 học sinh đến từ 11 điểm bản, trong đó hơn 800 em nội trú và hơn 200 em bán trú, đưa vào hoạt động trong năm học 2026–2027. Tại Hạnh Lâm, trường phổ thông nội trú quy mô 57 lớp, 2.098 học sinh, với 696 em nội trú và 1.402 em bán trú, đồng thời duy trì hai điểm trường lẻ cho 616 học sinh. Những con số này cho thấy: nếu không có mô hình nội trú, bán trú, phần lớn học sinh dân tộc thiểu số vùng biên khó có cơ hội học tập ổn định.
Từ lớp học đến không gian sống: Bước chuyển chất của giáo dục vùng biên giới
Điểm khác biệt của giai đoạn hiện nay là trọng tâm đầu tư đã dịch chuyển từ “chỗ học” sang “chỗ sống”. Các mô hình trường nội trú vùng cao, bán trú ở Nghệ An cho thấy sự chuyển dịch từ đầu tư đơn thuần cho hoạt động dạy học sang đầu tư cho cả môi trường sống của học sinh. Khi trường học có đủ điều kiện tổ chức ăn ở, sinh hoạt và các hoạt động tập thể, học sinh vùng cao không chỉ được tiếp cận kiến thức mà còn có cơ hội rèn luyện tính tự lập, kỹ năng giao tiếp và thói quen sinh hoạt nền nếp.
Mô hình bán trú kiểu mới tại một trường trung học phổ thông ở huyện Kỳ Sơn – địa bàn khu vực III với 13 thôn đặc biệt khó khăn – được triển khai từ năm học 2022–2023, đã giải quyết nhu cầu ăn ở cho học sinh xa nhà, giúp các em duy trì việc học ổn định. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là tuyên bố chính sách: giáo dục vùng biên giới phải gắn với an sinh. Khi được nhà trường chăm lo cả việc học lẫn đời sống thường ngày, học sinh có thêm thời gian tự học, tham gia hoạt động tập thể và nhận được sự hỗ trợ kịp thời từ thầy cô.
Điểm trường lẻ: Không bỏ lại ai phía sau trong hành trình nâng cấp trường học
Một nguy cơ khi tập trung xây dựng trường nội trú vùng cao là bỏ quên những điểm trường nhỏ, nơi trẻ mầm non và tiểu học ở bản xa vẫn cần lớp học gần nhà. Nghệ An chọn cách sắp xếp lại mạng lưới: giai đoạn 2021–2025, tỉnh giảm 34 trường công lập và 251 điểm trường lẻ, nhưng đến cuối năm học 2025–2026 vẫn duy trì 1.528 cơ sở giáo dục và 883 điểm trường lẻ. Đối với những bản làng giao thông cách trở, việc duy trì điểm trường phù hợp vẫn được đặt ra nhằm bảo đảm trẻ nhỏ có điều kiện đến lớp an toàn.
Cách làm này cho thấy một quan điểm đáng ủng hộ: nâng cấp trường học không đồng nghĩa với xóa sạch điểm trường lẻ, mà là nâng chất từng điểm trường để tiến gần hơn tới môi trường học tập toàn diện. Ở nhiều nơi, các điểm trường nhỏ được cải thiện khuôn viên, bổ sung phòng học, bếp ăn, sân chơi, để dù chưa đủ điều kiện nội trú, học sinh dân tộc thiểu số vẫn được học trong không gian tử tế, sạch sẽ, an toàn. Đó là bước đệm cần thiết trước khi các em tiếp tục con đường học tập ở các cơ sở nội trú, bán trú lớn hơn.
Từ nguồn lực chính sách đến tương lai học sinh dân tộc thiểu số
Theo Quyết định số 1085/QĐ-UBND, Na Loi được xếp vào khu vực III với toàn bộ 11 thôn là thôn đặc biệt khó khăn trong giai đoạn 2026–2030. Cùng với đó, các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2021–2025 và bước sang 2026–2030 đều xác định phát triển giáo dục, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi là nhiệm vụ trọng tâm, yêu cầu tập trung nguồn lực, nâng cao chất lượng dịch vụ xã hội cơ bản và thu hẹp khoảng cách giữa các vùng.
Những chính sách hỗ trợ tiền ăn, tiền nhà ở và gạo theo quy định hiện hành đã giảm gánh nặng chi phí cho gia đình học sinh vùng khó khăn, tạo điều kiện để các em bám trường. Nhưng tiền và gạch đá chưa đủ. Với học sinh dân tộc thiểu số, sự gắn bó giữa thầy và trò giúp các em tự tin hòa nhập, phát triển kỹ năng sống mà vẫn giữ gìn văn hóa cộng đồng. Nếu tiếp tục kiên trì hướng đi coi trường học là mái nhà thứ hai – nơi chăm lo từng bữa ăn, giấc ngủ, niềm vui và kỷ luật – giáo dục vùng biên giới sẽ không còn là “vùng trũng”, mà trở thành điểm tựa để thế hệ trẻ bước qua nghèo đói.
