Từ phối hợp đến góp phần định hình luật chơi
Hợp tác tài chính ASEAN là quá trình các nước thành viên phối hợp chính sách, phát triển thị trường và xây dựng cơ chế chung để tăng khả năng chống chịu trước biến động kinh tế và hỗ trợ tăng trưởng bền vững. Vai trò của Việt Nam trong tiến trình này đang vượt khỏi việc tham dự các cuộc họp: Bộ Tài chính Việt Nam chủ trì nhóm chuyên ngành, kết nối đối tác và thúc đẩy sáng kiến có tác động xuyên biên giới. Với tư cách đầu mối điều phối hợp tác kết nối ASEAN tại Việt Nam, Bộ triển khai công việc về thị trường tài chính, thuế, hải quan, tài chính xanh và hỗ trợ doanh nghiệp. Ý nghĩa của cách tiếp cận này nằm ở chỗ tiếng nói của Việt Nam được đưa vào quá trình xây dựng chương trình chung, thay vì chỉ tiếp nhận những chuẩn mực đã hình thành. Đó là con đường thiết thực để nâng vị thế trong khu vực: đóng góp chuyên môn, phối hợp liên tục và biến cam kết hội nhập thành công việc cụ thể.
Trong khuôn khổ ASEAN, Bộ tham gia đối thoại kinh tế vĩ mô, đánh giá triển vọng tăng trưởng và độ bền vững của dòng vốn, đồng thời thúc đẩy hợp tác về kho bạc, bảo hiểm, thuế, hải quan và thị trường vốn. Những đầu việc này có vẻ kỹ thuật, nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường kinh doanh: thủ tục thông suốt hơn, thị trường có thêm kênh huy động vốn và doanh nghiệp có cơ hội tiếp cận mạng lưới khu vực. Bộ cũng kết nối với cộng đồng doanh nghiệp quốc tế và các định chế như IMF, Ngân hàng Thế giới, ADB và AIIB. Tuy vậy, số lượng diễn đàn không tự tạo ra ảnh hưởng. Thước đo quan trọng là khả năng đưa ưu tiên của Việt Nam vào chương trình hành động chung và giúp doanh nghiệp, nhà đầu tư trong nước hưởng lợi từ các thay đổi về quy tắc và kết nối.
ASEAN+3: lớp đệm trước các cú sốc kinh tế
Ở khuôn khổ ASEAN+3, Việt Nam tham gia đánh giá triển vọng kinh tế và các rủi ro vĩ mô gắn với tỷ giá, lạm phát, cùng sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng. Đây là lớp hợp tác có ý nghĩa vì cú sốc tài chính và gián đoạn thương mại thường lan nhanh qua biên giới; từng nền kinh tế khó tự bảo vệ nếu thiếu thông tin và cơ chế phối hợp. Bộ Tài chính thúc đẩy Đa phương hóa sáng kiến Chiềng Mai (CMIM), Sáng kiến Thị trường Trái phiếu châu Á (ABMI) và tài chính ứng phó rủi ro thiên tai (DRFI). Các sáng kiến này hướng tới tăng năng lực tự cường tài chính, mở rộng hội nhập thị trường vốn và chuẩn bị nguồn lực ứng phó biến động. Với Việt Nam, tham gia chủ động vừa giúp tiếp cận trao đổi chính sách khu vực, vừa tạo điều kiện để quan điểm về ổn định và nhu cầu phát triển được phản ánh trong các cơ chế chung.
Lợi ích không dừng ở cấp chính phủ. Một hệ thống tài chính khu vực liên kết tốt hơn có thể hỗ trợ huy động vốn đầu tư, tăng lựa chọn tài chính cho doanh nghiệp và giúp nền kinh tế ứng phó tốt hơn khi thị trường biến động. Nhưng các cơ chế đa phương không thay thế cải cách trong nước: thị trường vốn cần minh bạch, quy định cần nhất quán, còn năng lực thực thi phải theo kịp các cam kết. Vì vậy, đóng góp của Bộ Tài chính đáng đánh giá bằng cả hai kết quả: Việt Nam có tham gia định hình hợp tác hay không, và những thay đổi đó có cải thiện khả năng tiếp cận vốn, giảm trở ngại cho doanh nghiệp hay không. Đây là phép thử để vị thế ngoại giao tài chính chuyển thành năng lực cạnh tranh thực tế.
Cải tổ bộ máy hợp tác, mở đường cho vai trò mới
Động lực hiện nay không chỉ đến từ các rủi ro kinh tế, mà còn từ yêu cầu làm cho hợp tác ASEAN gọn và tập trung hơn. Tại Hội nghị Bộ trưởng Tài chính và Thống đốc Ngân hàng Trung ương ASEAN lần thứ 13 vào tháng 4/2026, các bên thông qua Project Revive, sáng kiến tái cấu trúc nhóm công tác thuộc kênh hợp tác tài chính. Theo định hướng được thông qua, từ năm 2027, sáu nhóm và ủy ban hiện hành sẽ được tổ chức lại thành bốn ủy ban về kết nối; tài chính số và bao trùm; tích hợp và tự cường; bền vững. Đến tháng 10/2026, dự thảo quy chế hoạt động cùng Kế hoạch ngành Tài chính ASEAN giai đoạn 2026–2030 đã hệ thống hóa 295 hoạt động và chỉ tiêu hành động. Đây là một chương trình lớn; giá trị của nó sẽ phụ thuộc vào việc các mục tiêu có được phân công rõ, theo dõi được và chuyển thành kết quả hay không.
Cơ hội cụ thể cho Việt Nam đang nổi lên trong lĩnh vực bền vững. Cơ quan Tiền tệ Singapore đã chính thức đề nghị Bộ Tài chính Việt Nam cùng đảm nhiệm vai trò đồng chủ tịch Nhóm 2 của Ủy ban Công tác về Tài chính Bền vững trong nhiệm kỳ đầu 2027–2028; Bộ đang trình lãnh đạo xem xét chủ trương và xây dựng đề án triển khai. Nếu được phê duyệt, vai trò này có thể giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào tài chính xanh, phát triển thị trường carbon và huy động nguồn lực cho chuyển đổi xanh. Cùng lúc, Cục Hải quan đã hoàn thành nhiệm kỳ Chủ tịch Hải quan ASEAN 2024–2025, với dấu ấn thúc đẩy ứng dụng công nghệ 4.0 và hiện đại hóa quản lý. Trong tháng 11/2026, Bộ cũng phối hợp chuẩn bị cho đoàn Thủ tướng dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 tại Manila. Bước kế tiếp cần là duy trì năng lực chuyên môn để những vai trò này tạo ra kết quả đo được.
Vị thế chỉ bền khi người dân và doanh nghiệp nhận được lợi ích
Tham gia hợp tác tài chính ASEAN và ASEAN+3 có ý nghĩa chiến lược vì giúp Việt Nam cùng các nước xây dựng cơ chế ứng phó rủi ro, kết nối thị trường và hướng dòng vốn tới các ưu tiên dài hạn. Những đóng góp của Bộ Tài chính góp phần nâng vai trò, vị thế Việt Nam trong khu vực, đồng thời hỗ trợ thực hiện cam kết hội nhập, phát triển thị trường tài chính, huy động đầu tư, hỗ trợ doanh nghiệp và nâng sức cạnh tranh của nền kinh tế. Nhưng vị thế không thể chỉ được đo bằng chức danh hay số cuộc họp. Với doanh nghiệp, kết quả cần hiện ra ở thủ tục thuận lợi, cơ hội tiếp cận vốn và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Với người dân, một nền kinh tế có sức chống chịu tốt hơn trước biến động cũng là lợi ích thiết thực. Kết luận cần rõ ràng: Việt Nam đang có cơ hội chuyển từ thành viên tích cực thành người góp phần định hình chương trình tài chính khu vực; để cơ hội ấy có giá trị, cam kết đa phương phải đi cùng thực thi hiệu quả trong nước.
