Việt Nam vượt rào kỹ thuật: xuất khẩu không còn chỉ là chuyện bán hàng
Việc Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) chấp nhận 50 cơ sở kiểm nghiệm của Việt Nam để phân tích chỉ tiêu cadimi và chất màu Vàng O đối với sầu riêng và mít xuất khẩu là bước mở khóa rào cản kỹ thuật, cho phép nông sản Việt chủ động đáp ứng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, giảm rủi ro bị trả hàng và củng cố vị thế tại thị trường tiêu thụ lớn nhất khu vực.
Thông điệp quan trọng nhất từ động thái này là: muốn xuất khẩu sầu riêng Trung Quốc bền vững, Việt Nam không thể coi tiêu chuẩn an toàn thực phẩm là gánh nặng, mà phải xem đó là “giấy thông hành mới”. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã cập nhật danh sách 50 cơ sở kiểm nghiệm được GACC chấp nhận, theo công văn thông báo của Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường chiều 7/8. Đến ngày 5/8, danh sách này ghi nhận 47 cơ sở được phép kiểm tra cadimi và 39 cơ sở được phép kiểm tra Vàng O đối với mít và sầu riêng. Đây không chỉ là tin vui kỹ thuật, mà là bước xoay trục trong chiến lược kiểm nghiệm nông sản Việt hướng vào thị trường hơn 1,4 tỷ dân.
Từ 32 lên 50 phòng thử nghiệm: hạ tầng kỹ thuật là “đường cao tốc” mới
Mấu chốt của câu chuyện không nằm ở con số 50, mà ở việc Việt Nam đã coi hạ tầng kiểm nghiệm như một dạng hạ tầng logistics mới. Việc GACC công nhận thêm 18 phòng thử nghiệm giúp nâng tổng số phòng kiểm nghiệm đủ điều kiện phục vụ xuất khẩu nông sản sang Trung Quốc từ 32 lên 50, tăng gần 60% so với trước đây. "Hiện Việt Nam có 48 phòng đủ năng lực phân tích cadimi và 39 phòng phân tích Vàng O" – hai chỉ tiêu đang bị Trung Quốc kiểm soát chặt với nhiều mặt hàng, đặc biệt là sầu riêng.
Danh sách này trải rộng tại 13 tỉnh, thành phố, thay vì chỉ dồn ở các trung tâm lớn. Một điểm đáng chú ý là mạng lưới phòng thử nghiệm đã tiến gần các vùng nguyên liệu lớn như Gia Lai và Lâm Đồng, giúp giảm thời gian vận chuyển mẫu và rút ngắn quy trình kiểm nghiệm. Đây chính là “đường cao tốc” kỹ thuật mới: nông dân không phải chờ đợi hàng tuần, doanh nghiệp không còn nơm nớp lo lỡ tiến độ giao hàng. Khi hệ thống phòng thử nghiệm chủ yếu phục vụ ngành hàng sầu riêng – mặt hàng bị kiểm nghiệm nghiêm ngặt nhất khi xuất khẩu sang Trung Quốc – thì mọi cải thiện ở khâu này sẽ lan tỏa sang các loại trái cây khác.
Doanh nghiệp hưởng lợi: từ bị động đối phó sang chủ động chuẩn hóa
Nếu trước đây, mỗi lô hàng sầu riêng hay mít xuất khẩu sang Trung Quốc đều là “canh bạc” với thời gian thông quan, thì nay doanh nghiệp đã có công cụ kiểm soát rủi ro ngay từ trong nước. Theo danh sách cập nhật đến ngày 5/8, 50 cơ sở kiểm nghiệm được GACC chấp nhận phân bố tại nhiều địa phương, đủ năng lực kiểm tra các chỉ tiêu an toàn đối với mít và sầu riêng. Việc GACC chấp nhận các cơ sở kiểm nghiệm trong nước giúp doanh nghiệp xuất khẩu mít, sầu riêng chủ động kiểm tra chất lượng trước khi xuất khẩu, qua đó giảm thời gian và chi phí thông quan.
Không chỉ là vấn đề chi phí, đây là sự thay đổi về tư duy: doanh nghiệp buộc phải coi kiểm nghiệm nông sản Việt là một khâu cố định trong kế hoạch sản xuất – kinh doanh, tương đương với hợp đồng, vận tải hay tài chính. Nhờ mạng lưới phòng thử nghiệm gần vùng nguyên liệu, doanh nghiệp và địa phương giảm đáng kể thời gian vận chuyển mẫu, nâng khả năng đáp ứng tiến độ giao hàng trong mùa vụ. Bộ Nông nghiệp và Môi trường thậm chí bố trí các phòng thử nghiệm lưu động đến vùng nguyên liệu, tổ chức làm việc 24/24 giờ trong mùa thu hoạch cao điểm ở Tây Nguyên nhằm rút ngắn thời gian trả kết quả. Đây là cách làm cho thấy Việt Nam đã chuyển từ thế đối phó sang thế chủ động trước tiêu chuẩn của đối tác.
Tiêu chuẩn Trung Quốc siết chặt: thách thức hay “bộ lọc” nâng cấp nông sản Việt?
Việc Trung Quốc ngày càng siết chặt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, kiểm dịch và truy xuất nguồn gốc với nông sản nhập khẩu không phải là tin xấu, nếu nhìn dưới lăng kính dài hạn. Thị trường này hiện là điểm đến lớn nhất của nông, lâm, thủy sản Việt Nam trong 7 tháng đầu năm, chiếm 21,9% tổng kim ngạch, với nhóm rau quả đạt 4,83 tỷ USD và Trung Quốc chiếm khoảng 55% thị phần. Khi bên mua nâng chuẩn, bên bán có hai lựa chọn: than phiền hoặc coi đó là “bộ lọc” để buộc mình nâng cấp.
Các nghị định thư xuất khẩu cho sầu riêng, chuối, mít, măng cụt, khoai lang, dừa, chanh leo, thạch đen và sầu riêng đông lạnh đi kèm hệ thống yêu cầu chặt về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, truy xuất nguồn gốc và kiểm dịch thực vật. Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, ngành rau quả cần chuyển từ mục tiêu tăng sản lượng sang nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng. Điều này đồng nghĩa: ai coi tiêu chuẩn là “gánh nặng giấy tờ” sẽ bị bỏ lại, còn ai coi đó là khung kỷ luật để nâng cấp vùng nguyên liệu, chế biến sâu và logistics sẽ trụ vững. Hệ thống phòng kiểm nghiệm hiện tại chỉ là một mắt xích, nhưng là mắt xích cho thấy Việt Nam đã sẵn sàng chơi trong sân chơi tiêu chuẩn cao.
Từ hạ tầng kiểm nghiệm đến chiến lược dài hạn cho sầu riêng, mít
Nâng cấp hạ tầng kỹ thuật kiểm nghiệm chỉ là bước đầu; nếu dừng tại đây, lợi thế từ 50 phòng thử nghiệm sẽ nhanh chóng bị bào mòn. Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết đang duy trì trao đổi kỹ thuật thường xuyên với GACC, dự kiến cử đoàn công tác sang Trung Quốc để thúc đẩy công nhận các mã số đã hoàn thiện hồ sơ. Tiến độ phê duyệt phụ thuộc không chỉ vào trao đổi giữa cơ quan chức năng hai nước, mà còn vào chất lượng hồ sơ và năng lực quản lý của địa phương.
Con đường phía trước khá rõ: kết hợp hạ tầng kiểm nghiệm trong nước với việc nâng chất vùng nguyên liệu, tăng cường truy xuất nguồn gốc và thực hiện nghiêm các yêu cầu trong nghị định thư xuất khẩu. Khi đó, xuất khẩu sầu riêng Trung Quốc không còn là “mùa trúng, mùa trượt”, mà trở thành chuỗi cung ứng có thể dự báo và kiểm soát. Khi kết hợp với việc nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu, tăng cường truy xuất nguồn gốc và thực hiện nghiêm các yêu cầu của nghị định thư, đây sẽ là nền tảng để nông sản Việt nâng cao năng lực cạnh tranh, duy trì tăng trưởng bền vững tại thị trường này. Lựa chọn nằm ở ngay hôm nay: hoặc coi tiêu chuẩn là rào cản, hoặc biến nó thành đường băng để sầu riêng, mít Việt cất cánh lâu dài.
