Luật Phát triển đô thị: Khung thể chế mới cho thời kỳ đô thị hóa tăng tốc
Luật Phát triển đô thị là đạo luật khung nhằm xây dựng khuôn khổ pháp lý ổn định, đồng bộ và mang tính đột phá để phát triển các thành phố, đô thị đặc biệt và khu kinh tế đặc biệt, trong đó tập trung đẩy mạnh phân quyền, thiết lập cơ chế đặc thù và tăng cường quản trị đô thị hiện đại. Đây không phải một văn bản kỹ thuật đơn thuần, mà là lựa chọn mang tính chiến lược về mô hình phát triển quốc gia. Việc Quốc hội đưa dự án luật này vào chương trình Kỳ họp không thường lệ và dành thời gian thảo luận kỹ ngay trong phiên toàn thể sáng 07/8 cho thấy mức độ ưu tiên rất cao.
Ở cấp độ chính trị – thể chế, dự án Luật được ví như “đường băng” pháp lý cho những cực tăng trưởng mới. Các đại biểu nhấn mạnh, luật ra đời nhằm kịp thời thể chế hóa các nghị quyết quan trọng của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới. Nói cách khác, đây là bước chuyển từ thí điểm sang luật hóa một mô hình đô thị có nhiều quyền hơn, linh hoạt hơn, nhưng cũng chịu trách nhiệm giải trình lớn hơn.
Cơ chế đặc thù thành phố: Trao thêm quyền, và cũng thêm trách nhiệm
Trọng tâm đầu tiên của Luật Phát triển đô thị là thiết kế cơ chế đặc thù thành phố, nhất là với Thành phố Hồ Chí Minh và các đô thị đặc biệt trong tương lai. Dự thảo luật xác định đây là đạo luật khung về phân quyền, trong đó Quốc hội phân quyền trực tiếp, triệt để và ổn định cho chính quyền các thành phố này, cũng như các khu kinh tế đặc biệt. Điều đáng chú ý là luật không ôm hết chi tiết, mà chỉ giữ vai trò đặt khung nguyên tắc, trao thêm không gian cho Chính phủ và địa phương chủ động cụ thể hóa.
Có hai điểm then chốt. Thứ nhất, mở rộng thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật ở cấp đô thị đặc biệt, cho phép họ tự xử lý các vấn đề đặc thù nảy sinh từ thực tiễn quản lý và phát triển. Thứ hai, đi kèm phân quyền là cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ thông qua thanh tra, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình. Nói cách khác, các thành phố được tăng quyền nhưng không phải là “toàn quyền”; họ được thử nghiệm và sáng tạo, song trong khuôn khổ công khai, minh bạch, có giám sát.
Phân quyền đô thị: Từ khẩu hiệu đến quyền lực thể chế thực sự
Khác với các chương trình thí điểm trước đây, dự thảo Luật Phát triển đô thị đặt phân quyền đô thị vào trung tâm và biến nó thành quyền lực thể chế có tính ổn định, dài hạn. Luật được xây dựng theo tinh thần pháp luật kiến tạo phát triển, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực, bảo đảm công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Đây là bước nâng cấp quan trọng: phân quyền không còn là “hào phóng nhất thời” mà trở thành cấu phần cố định trong hệ thống pháp luật.
Ý nghĩa thực tế là gì? Khi được quyết nhiều hơn về quy hoạch, hạ tầng, môi trường, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, y tế, an sinh xã hội và quản trị đô thị, các thành phố có thể thiết kế chính sách sát nhu cầu người dân, rút ngắn quy trình hành chính, cải thiện môi trường đầu tư. Các đại biểu nhấn mạnh, luật sẽ góp phần quan trọng hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về phát triển đô thị, huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực, bảo đảm an sinh xã hội, nâng cao chất lượng sống của Nhân dân. Nếu phân quyền chỉ dừng ở khẩu hiệu, người dân sẽ không cảm nhận được sự thay đổi này trong đời sống hàng ngày.
Khu kinh tế đặc biệt: Phòng thí nghiệm thể chế cho động lực tăng trưởng mới
Nhóm chính sách lớn thứ hai của Luật Phát triển đô thị là hoàn thiện cơ chế cho khu kinh tế đặc biệt. Dự thảo nhấn mạnh việc thiết lập cơ chế, chính sách đặc thù để phát triển các khu kinh tế đặc biệt, khai thác hiệu quả tiềm năng của các vùng có vị trí chiến lược, hình thành cực tăng trưởng mới, thu hút nguồn lực đầu tư chất lượng cao. Ở đây, khu kinh tế đặc biệt được nhìn nhận như “phòng thí nghiệm thể chế”, nơi có thể thử nghiệm các mô hình trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, logistics, kinh tế biển, khu phi thuế quan, hoạt động hàng miễn thuế…
Điều đáng bàn là luật không chỉ nói về ưu đãi mà còn về hạ tầng, quy hoạch, huy động nguồn lực và quản trị rủi ro. Nếu chỉ dừng ở ưu đãi thuế hoặc thủ tục, các khu kinh tế đặc biệt khó trở thành cực tăng trưởng thực sự. Việc luật hóa những nội dung này sẽ tránh tình trạng “mạnh ai nấy làm”, tạo sự thống nhất, đồng thời cho phép Quốc hội đặt các giới hạn cần thiết để ngăn trục lợi và lạm dụng chính sách. Đây là cách tiếp cận cân bằng giữa tham vọng tăng trưởng và yêu cầu giữ kỷ luật ngân sách, kỷ luật pháp luật.
Tác động tới người dân và bước đi tiếp theo: Luật chỉ có ý nghĩa nếu được thi hành quyết liệt
Nếu được thông qua, Luật Phát triển đô thị sẽ tác động trực tiếp đến chất lượng sống của người dân thành phố. Các đại biểu kỳ vọng luật sẽ giúp phát huy vai trò của Thành phố Hồ Chí Minh, các thành phố và khu kinh tế đặc biệt như những hạt nhân tăng trưởng, góp phần hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số của nền kinh tế. Quan trọng hơn, nó tạo điều kiện huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn lực cho hạ tầng, thu hút đầu tư, bảo đảm an sinh xã hội và nâng cao chất lượng sống.
Tuy nhiên, luật tốt mới chỉ là nửa chặng đường. Cơ quan thẩm tra đã đề nghị tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện dự thảo theo tinh thần đổi mới tư duy lập pháp, đồng thời chuẩn bị kỹ hệ thống văn bản hướng dẫn, nguồn lực và tổ chức bộ máy để triển khai hiệu quả ngay sau khi luật được thông qua. Cũng cần quy định chuyển tiếp rõ ràng để tránh khoảng trống pháp lý. Kết luận hợp lý là: Luật Phát triển đô thị mở ra cơ hội trao quyền chưa từng có cho các đô thị lớn và khu kinh tế đặc biệt, nhưng mọi kỳ vọng sẽ chỉ thành hiện thực nếu đi kèm quyết tâm chính trị, năng lực thực thi và sự giám sát của người dân.
