Luật Phát triển đô thị: bước ngoặt pháp lý cho quản lý đô thị và tăng trưởng
Luật Phát triển đô thị là đạo luật khung mới nhằm xây dựng khuôn khổ pháp lý ổn định, đồng bộ và mang tính đột phá cho phát triển các thành phố, đặc biệt là đô thị lớn và khu kinh tế đặc biệt, thông qua cơ chế phân quyền mạnh, chính sách đặc thù và thiết kế lại mô hình quản lý đô thị theo hướng tự chủ, minh bạch và bền vững. Sáng 07/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội họp phiên toàn thể, nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra về dự án Luật Phát triển đô thị dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên. Cùng phiên sáng, Quốc hội còn xem xét thêm hai dự án luật khác liên quan tới cải cách thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh trong nông nghiệp, môi trường và các luật về tần số vô tuyến điện, viễn thông, giao dịch điện tử, chuyển giao công nghệ. Việc đặt Luật Phát triển đô thị lên bàn nghị sự cho thấy một lựa chọn chính trị rõ ràng: muốn có đô thị bền vững thì phải dám phân quyền và chấp nhận khác biệt giữa các không gian phát triển.
Phân quyền cho đô thị lớn: từ khẩu hiệu đến quyền lực pháp lý cụ thể
Điểm táo bạo nhất của Luật Phát triển đô thị là coi phân quyền như động cơ chính cho quản lý đô thị hiệu quả, thay vì chỉ là khẩu hiệu cải cách. Dự thảo được xây dựng theo tinh thần “pháp luật kiến tạo phát triển”, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực, công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Một quotable statement đáng chú ý là: “Dự thảo Luật gồm 05 chương, 66 điều, tập trung vào hai nhóm chính sách lớn: đẩy mạnh phân quyền cho thành phố là đô thị đặc biệt và thiết lập cơ chế, chính sách đặc thù để thúc đẩy phát triển khu kinh tế đặc biệt”. Thực chất, phân quyền ở đây không chỉ là chuyển giao thêm việc, mà là mở rộng thẩm quyền cho các đô thị đặc biệt trong xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật để xử lý các vấn đề đặc thù phát sinh từ thực tiễn quản lý, phát triển đô thị. Nếu được thông qua với tinh thần này, các đô thị lớn sẽ có công cụ pháp lý để quyết nhanh, làm khác, và chịu trách nhiệm đến cùng.
Cơ chế đặc thù cho đô thị lớn: trao quyền đi kèm siết trách nhiệm
Dự thảo Luật không dừng ở việc phân quyền chung chung, mà thiết kế những cơ chế đặc thù mang tính “vượt trội” cho đô thị lớn và khu kinh tế đặc biệt. Trọng tâm là Thành phố Hồ Chí Minh và các thành phố sẽ được công nhận là đô thị đặc biệt, với quyền chủ động cao hơn trong quy hoạch, hạ tầng, môi trường, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, y tế, an sinh xã hội, liên kết vùng và quản trị đô thị. Song song với mở rộng quyền, dự thảo thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ thông qua thanh tra, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình, đồng thời khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung và xử lý nghiêm tham nhũng, trục lợi, lạm dụng chính sách. Cách tiếp cận này mang màu sắc khá rõ: đã trao quyền cho đô thị lớn thì phải chấp nhận rủi ro sáng tạo, nhưng rủi ro đó được kiểm soát bằng công cụ pháp lý và cơ chế giải trình rõ ràng.
Khu kinh tế đặc biệt: từ thí điểm phân mảnh đến hành lang pháp lý thống nhất
Luật Phát triển đô thị coi khu kinh tế đặc biệt không phải ngoại lệ mà là một trụ cột trong chiến lược tăng trưởng mới. Bộ trưởng Bộ Tư pháp khẳng định dự án Luật tạo hành lang pháp lý mới cho phát triển các khu kinh tế đặc biệt, khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế của các vùng có vị trí chiến lược, thu hút các nguồn lực đầu tư chất lượng cao. Cụ thể, luật hoàn thiện cơ chế về quy hoạch, xây dựng, phát triển kết cấu hạ tầng, huy động nguồn lực, kinh tế biển, khu phi thuế quan và hoạt động hàng miễn thuế, hướng tới hình thành các “cực tăng trưởng” mới. Điều đáng chú ý là luận điểm phân quyền ở đây đi kèm phân định rõ phạm vi áp dụng: Quốc hội phân quyền trực tiếp, ổn định cho chính quyền các đô thị đặc biệt và khu kinh tế đặc biệt, còn Chính phủ được giao quyền quy định phạm vi áp dụng một số cơ chế, chính sách cho thành phố khác và tỉnh nơi có khu kinh tế đặc biệt khi có chủ trương. Nếu triển khai nhất quán, khu kinh tế đặc biệt sẽ thoát khỏi tình trạng thí điểm phân mảnh, thiếu nền tảng pháp lý dài hạn.
Tác động tới người dân, doanh nghiệp và câu hỏi thực thi sau khi luật thông qua
Ở tầng đời sống, Luật Phát triển đô thị sẽ có ý nghĩa hay không phụ thuộc vào khả năng chuyển các nguyên tắc phân quyền và cơ chế đặc thù thành quy trình đơn giản hơn cho người dân và doanh nghiệp. Dự thảo Luật nêu rõ mục tiêu đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, cho phép điều chỉnh quy trình, thẩm quyền giải quyết theo hướng thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp. Buổi chiều cùng ngày, Quốc hội tiếp tục thảo luận về các nghị quyết cơ chế đặc thù cho các dự án phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại đặc khu Phú Quốc và xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Đây là bối cảnh cho thấy xu hướng chung: phân quyền nhưng gắn với trách nhiệm, ưu tiên cho các không gian kinh tế động. Sau phần thảo luận tại tổ và hội trường, đại diện Chính phủ sẽ giải trình, làm rõ các vấn đề và dự kiến tiếp tục chuẩn bị văn bản hướng dẫn chi tiết, nguồn lực, tổ chức bộ máy để triển khai ngay sau khi Luật được thông qua, tránh khoảng trống pháp lý.
