STEM lên ngôi: một cuộc “dịch chuyển” chủ động của thí sinh
Ngành STEM 2026 là cụm các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học thu hút hơn một nửa số thí sinh xét tuyển đại học, phản ánh xu hướng ngành học dịch chuyển rõ rệt về phía các ngành gắn với đổi mới công nghệ, chiến lược phát triển quốc gia và nhu cầu nhân lực dài hạn, thay vì chỉ chạy theo những lựa chọn “an toàn” truyền thống. Ở đợt 1 tuyển sinh đại học, hơn 633.000 thí sinh đã xác nhận nhập học, tăng khoảng 4,2% so với cùng kỳ năm trước, trong đó khoảng 212.600 em chọn khối ngành STEM, chiếm 33,6% tổng số sinh viên nhập học. Đây không phải một làn sóng bốc đồng, mà là quyết định có tính toán: thí sinh nhìn thấy tương lai nghề nghiệp, chính sách hỗ trợ và vị thế của các ngành STEM trong bức tranh phát triển quốc gia. Khi hơn 53% thí sinh đăng ký xét tuyển vào STEM, câu hỏi không còn là “STEM có hot không”, mà là “hệ thống đào tạo đã sẵn sàng cho làn sóng này đến đâu?”.
Chính sách học bổng và nhu cầu nhân lực: cú hích khiến STEM “đảo chiều”
Điểm mấu chốt khiến chọn ngành STEM trở thành lựa chọn hàng đầu là sự kết hợp giữa chính sách và thị trường lao động. Một mặt, cơ cấu nguồn nhân lực đang chuyển dịch rõ rệt về khoa học, công nghệ và những lĩnh vực đất nước đang cần, từ trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu đến vi mạch, bán dẫn, điện – điện tử, cơ khí và vật liệu. Mặt khác, chính sách học bổng theo Nghị định 179/2026/NĐ-CP được xem là cú hích bước đầu cho khối ngành này, khi hơn 121.000 thí sinh chọn 15 nhóm ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược thuộc diện được xem xét hỗ trợ học bổng. "Năm 2026, tổng số thí sinh đăng ký vào các ngành STEM hơn 467.000, chiếm hơn 53%" – con số cho thấy thí sinh không còn né các ngành khó, dài hơi, mà sẵn sàng đầu tư nếu đổi lại là cơ hội học bổng, nghiên cứu và việc làm. Chính sách lần này không tạo ra nhu cầu giả, mà giúp nhu cầu đã tồn tại trong xã hội được bộc lộ mạnh mẽ.
Những “cực điểm chuẩn cao” và mặt trái của cuộc cạnh tranh vào STEM
Số lượng tuyển sinh tăng vọt kéo theo một hệ quả dễ thấy: các cực điểm chuẩn cao hình thành trong những ngành STEM được xem là “đầu tàu”. Nhóm trí tuệ nhân tạo và khoa học dữ liệu ghi nhận nhiều chương trình có điểm chuẩn trên 25, trong khi hơn 60% lượt ngành liên quan đến vi mạch, bán dẫn có điểm chuẩn từ 22,5 trở lên; các ngành máy tính, điện – điện tử, cơ khí, vật liệu cũng xuất hiện nhiều chương trình tuyển được nguồn sinh viên chất lượng cao. Thực tế này vừa là tín hiệu tích cực, vừa là cảnh báo. Tích cực vì STEM không chỉ tăng về tỷ trọng mà còn hình thành những ngành có sức hút ngang sư phạm, sức khỏe, luật. Cảnh báo vì cuộc đua điểm số dễ khiến thí sinh đồng loạt dồn vào một vài “ngôi sao” ngành học, bỏ qua những lĩnh vực nền tảng như khoa học cơ bản, biển, hàng hải, đường sắt – vốn đang âm thầm xây dựng quy mô nhập học đáng kể, gắn chặt với các dự án phát triển dài hạn. Cơn sốt điểm chuẩn nếu không được hướng dẫn kỹ càng sẽ trở thành cuộc chơi cảm tính, hơn là lựa chọn nghề nghiệp tỉnh táo.
Giải bài toán “học xong để làm gì?” để STEM không chỉ là phong trào
Ngành STEM 2026 đang thắng lớn trong mùa tuyển sinh đại học, nhưng thí sinh vẫn đối mặt với câu hỏi khó nhất: "học xong để làm gì". STEM vốn là nhóm ngành học khó, đòi hỏi nền tảng kiến thức tốt và quá trình học tập dài; nếu trường đại học chỉ dừng ở giảng bài mà thiếu kết nối doanh nghiệp, dự án thực tế, sinh viên dễ mất phương hướng giữa “rừng” kiến thức. Theo quan điểm của nhiều nhà quản lý, cách duy trì sức hút bền vững không phải là tiếp tục tô màu các khẩu hiệu về Cách mạng công nghiệp 4.0, mà là làm rõ con đường nghề nghiệp ngay từ ghế nhà trường: chương trình phải gắn với phòng thí nghiệm, doanh nghiệp, dự án quốc gia, để sinh viên nhìn thấy công việc cụ thể, kỹ năng cần có, lộ trình phát triển. Cách làm này đã giải quyết triệt để tâm lý băn khoăn "học xong để làm gì" ở nhiều mô hình đào tạo STEM, đồng thời nhắn với thí sinh rằng: hãy chọn ngành STEM vì bạn hiểu nó, không phải vì nó đang “hot”.
Từ trung học đến đại học: cần chuẩn bị gì để làn sóng STEM không hụt hơi?
Để xu hướng ngành học nghiêng mạnh về STEM không trở thành cơn sốt nhất thời, hệ thống giáo dục phải chuẩn bị từ sớm. Quyết định chọn ngành luôn chịu ảnh hưởng từ thị trường lao động, uy tín từng trường và kỳ vọng nghề nghiệp, vì vậy việc bồi dưỡng năng lực và hứng thú với khoa học cần được rèn ngay từ cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông, thay vì đợi đến lớp 12 mới vội vã hướng nghiệp. Các trường phổ thông được đề xuất đẩy mạnh hướng nghiệp, phân luồng và tạo không gian trải nghiệm thực tế, để học sinh thử làm dự án, tiếp xúc phòng lab, doanh nghiệp công nghệ trước khi đặt nguyện vọng. Về phía đại học, việc theo dõi xu hướng chọn ngành trong nhiều năm tới là bắt buộc: nếu chỉ dựa vào đợt "bùng nổ" hiện tại mà mở ngành ồ ạt, không đảm bảo giảng viên, cơ sở vật chất, chúng ta sẽ tạo ra thế hệ cử nhân STEM vừa quá tải, vừa thiếu kỹ năng. Kết luận hợp lý lúc này là: STEM lên ngôi là cơ hội vàng, nhưng để biến cơ hội thành chất lượng, cần tỉnh táo hơn rất nhiều ở cả khâu dạy và khâu chọn.
