Giải mã ADN liệt sĩ: từ phòng vô trùng đến cuốn sách ký ức
Giải mã ADN liệt sĩ là quá trình dùng công nghệ phân tử hiện đại để tách, đọc và đối chiếu các dấu vết di truyền còn sót lại trong hài cốt đã chôn vùi hàng chục năm, nhằm khôi phục danh tính và trả họ về đúng gia đình huyết thống. Ở Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, mỗi mẫu xương liệt sĩ bước vào là một “bài toán” khoa học riêng, không có công thức chung cho mọi trường hợp. Những mẩu xương chỉ vài gam được làm sạch, cắt, mài rồi nghiền thành bột trong điều kiện vô trùng tuyệt đối. Gần 8.000 mẫu hài cốt được bảo quản cẩn thận, đánh số, ghi rõ nơi quy tập và đơn vị bàn giao. Không gian ấy giống một thư viện ký ức, nơi mỗi chuỗi ADN là một trang sách bị thời gian xáo trộn, chờ các nhà khoa học sắp lại cho đúng thứ tự ban đầu.
Công nghệ xác định danh tính: khi trình tự gen thế hệ mới thay đổi cuộc chơi
Điểm bước ngoặt của công nghệ xác định danh tính liệt sĩ nằm ở sự xuất hiện của trình tự gen thế hệ mới kết hợp chỉ thị đa hình nucleotide đơn, quy trình NGS-SNP. Trước đây, khoa học pháp y dựa nhiều vào công nghệ STR – khuếch đại các đoạn ADN lặp lại liên tiếp – vốn cần ADN nhân tương đối nguyên vẹn. Với hài cốt đã phân hủy nặng trong đất nhiệt đới nóng ẩm, mưa nhiều, pH axit và vi sinh vật bào mòn xương, đó là rào cản gần như không thể vượt qua. TS Trần Trung Thành phân tích: khác với STR hay ADN ty thể chỉ theo dòng mẹ, NGS-SNP tập trung dò tìm các biến đổi đơn lẻ trên hàng nghìn vị trí nucleotide, cho phép khai thác hiệu quả cả những đoạn ADN cực ngắn. Nhờ đó, mối quan hệ huyết thống có thể đối chiếu đến 3–4 thế hệ theo cả dòng cha lẫn dòng mẹ, mở rộng đáng kể cơ hội nhận diện.
Từ phân tích hài cốt đến đối sánh dữ liệu thân nhân: hành trình ba–bốn tuần cho một cái tên
Đằng sau mỗi kết quả giải mã ADN liệt sĩ là một quy trình khép kín, tỉ mỉ đến ám ảnh. Mẫu hài cốt sau khi tiếp nhận được bảo quản trong hộp kín, khử khuẩn, rồi đưa vào phòng chuẩn bị mẫu để mài, nghiền thành bột vô trùng. Từ đó, các nhà khoa học tách chiết ADN, xây dựng thư viện giải trình tự, đưa lên hệ thống máy giải trình tự gien công suất cao để phân tích hàng nghìn chỉ thị di truyền đồng thời. ADN nhân và ADN ty thể được thu nhận nhờ quy trình tách ở cấp độ phân tử cùng các enzym đặc trị. Sau khi thu được dữ liệu di truyền, kết quả được đối sánh với cơ sở dữ liệu thân nhân do Bộ Công an cung cấp; toàn bộ quá trình từ phân tích đến đối chiếu để cho ra một kết luận thường mất khoảng 3–4 tuần. Theo các nhà khoa học, khi “cuốn sách” ADN được sắp lại đúng, đó là lúc một liệt sĩ trở về với gia đình.
Khoa học và ký ức quốc gia: vì sao chúng ta phải chạy đua với thời gian
Chiến tranh lùi xa, nhưng hơn 175.000 liệt sĩ vẫn chưa tìm thấy hài cốt và gần 300.000 mộ chưa xác định danh tính. Đằng sau những con số khô lạnh ấy là hàng trăm nghìn gia đình qua nhiều thế hệ mòn mỏi chờ một dòng tên trên bia mộ. Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh: mỗi hài cốt được tìm thấy là thêm một gia đình có cơ hội khép lại những tháng năm chờ đợi, mỗi danh tính được xác định là thêm một người mẹ, người cha, người vợ, người con có thể thắp hương trước đúng phần mộ người thân. Đây không chỉ là thành tựu khoa học; đó là cách chúng ta hàn gắn vết thương chiến tranh, khôi phục công bằng biểu tượng cho những người đã hi sinh. Việc làm chủ công nghệ ADN thế hệ mới cùng mạng lưới giám định mở rộng cho thấy cam kết dài hơi: không để bất kỳ anh hùng nào mãi mãi vô danh.
Kết luận: ADN không chỉ là dữ liệu, mà là phẩm giá và trách nhiệm
Điều đáng nói nhất ở công cuộc giải mã ADN liệt sĩ là nó buộc chúng ta nhìn khoa học bằng con mắt đạo lý. Trong phòng thí nghiệm, các nhà sinh học phân tử vật lộn với những đoạn gien đứt gãy, những mẫu xương bị mùn hóa, nhiều trường hợp cuối cùng không còn dấu vết tế bào để giám định, phải giao lại địa phương an táng trong nuối tiếc. Ngoài kia, đội quy tập bới từng tấc đất, hốc đá để đưa các anh trở về chiến trường xưa. Công nghệ trình tự gen thế hệ mới, ADN ty thể và NGS-SNP không chỉ là bộ công cụ tối tân; đó là lời hồi đáp của thế hệ hôm nay với chiến công của những anh hùng đã ngã xuống. Khi mỗi hạt bụi di truyền được sắp lại thành một cái tên, chúng ta không chỉ hoàn thành một nhiệm vụ khoa học, mà còn giữ trọn lời hứa với lịch sử và ký ức quốc gia.
