Giám định ADN liệt sĩ: khi khoa học trở thành lời hứa với quá khứ
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình dùng công nghệ pháp y quân sự để lấy, phân tích và đối sánh vật liệu di truyền từ hài cốt vô danh với mẫu của thân nhân, nhằm xác định danh tính hài cốt và trả lại tên tuổi, quê quán, lịch sử chiến đấu cho những người đã ngã xuống nhưng bị lãng quên trong những ngôi mộ mang dòng chữ “chưa biết tên”. Đây không phải là thủ tục kỹ thuật trung tính, mà là một lựa chọn mang tính đạo lý: dùng khoa học để thực hiện lời hứa với những người đã hi sinh rằng Tổ quốc sẽ không để họ bị quên lãng. Nếu phải tóm lại ý nghĩa lớn nhất của giám định ADN liệt sĩ, đó là: Việt Nam đang đi từ chỗ chấp nhận những hàng mộ vô danh như một thực tế chiến tranh sang chủ động “đọc” lại từng bộ hài cốt bằng ngôn ngữ gene để trả lời hai câu hỏi tưởng đơn giản mà day dứt: “Anh là ai?” và “Gia đình anh đang ở đâu?”.
Trong lều dã chiến: nơi từng chiếc răng, mảnh xương trở thành dữ liệu di truyền
Trái tim của công nghệ giám định ADN liệt sĩ không nằm trong phòng thí nghiệm điều hòa mát lạnh, mà bắt đầu ngay tại nghĩa trang và hố khai quật. Trong Chiến dịch 500 ngày đêm tại Hà Nội, những bác sĩ pháp y lặng lẽ làm việc trong lều dã chiến giữa nắng nóng, lấy mẫu ADN nhằm xác định danh tính liệt sĩ. Họ phải tuân thủ quy trình nghiêm ngặt: kiểm tra thông tin phần mộ, số hóa và gắn mã số riêng cho từng trường hợp, mặc đồ bảo hộ, găng tay, khẩu trang để tránh nhiễm chéo sinh học. Ở Nghĩa trang liệt sĩ Mai Lâm hay Đông Phương Yên, mỗi lần mở một phần mộ, việc ưu tiên tìm răng – đặc biệt phần chân răng – rồi mới đến xương ống, xương dài không chỉ là thao tác chuyên môn mà là cuộc “lục tìm” trí nhớ của người đã khuất. Các bác sĩ phải vần từng cục đất, nhặt từng mảnh xương vụn, bởi họ hiểu phía sau mỗi mảnh xương là một gia đình đã đợi chờ quá lâu. Đây là bước đầu tiên nhưng mang tính quyết định của cả chuỗi giám định ADN liệt sĩ, nơi một sai sót nhỏ có thể khiến cả hành trình trả lại tên tuổi bị bế tắc.
Từ Nhu Gia tới Hà Nội: một mạng lưới công nghệ pháp y quân sự quy mô quốc gia
Nếu lều dã chiến là điểm xuất phát, thì các viện nghiên cứu và pháp y ở Hà Nội là nơi hoàn tất hành trình khoa học. Ngày 28/9, Ban Chỉ đạo 515 thành phố Cần Thơ vừa tổ chức lễ dâng hoa, dâng hương tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Nhu Gia, đồng thời lấy 224 mẫu hài cốt liệt sĩ chưa rõ thông tin phục vụ giám định ADN xác định danh tính hài cốt, đưa về với gia đình. Nghĩa trang này có 429 phần mộ, trong đó 224 mộ chưa rõ thông tin – gần một nửa là những người lính vẫn “vô danh” trên bia đá. Đó chỉ là một mắt xích trong chiến dịch lấy mẫu ADN quân đội trên toàn quốc: Cần Thơ đã hoàn thành lấy mẫu tại 12/17 nghĩa trang cần thiết và bàn giao 1.689 mẫu sinh phẩm hài cốt chưa xác định thông tin cho Viện Pháp y Quân đội để giám định ADN. Cùng lúc đó, Đà Nẵng – địa phương có gần 26.000 phần mộ cần lấy mẫu – đã hoàn thành công tác lấy mẫu sớm hơn kế hoạch 4 tháng. Khi các thiết bị chứa mẫu sinh phẩm được máy bay quân sự chuyển ra Hà Nội, chúng được bàn giao cho Viện Pháp y Quân đội, Viện Khoa học hình sự và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ để thực hiện các bước giám định ADN xác định chính xác danh tính liệt sĩ. Đây chính là một hệ thống công nghệ pháp y quân sự đa tầng, kết nối hiện trường, quân đội, công an và giới khoa học trong một mục tiêu duy nhất.
Không chỉ là kỹ thuật: ADN đang chữa lành một món nợ tinh thần với liệt sĩ
Đằng sau những quy trình khử khuẩn, ghi mã, niêm phong là những khoảnh khắc khiến người làm nghề pháp y phải lặng đi: một chiếc lược, một chiếc nhẫn, mảnh vải quân phục còn sót lại trong mộ. Chính các bác sĩ thừa nhận mỗi di vật như thế khiến họ cảm nhận rõ hơn sự hi sinh của các anh hùng liệt sĩ. Nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là hành động tri ân sâu sắc, đáp lại sự chờ đợi của những người mẹ, người vợ, người thân nơi quê nhà và nối dài đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc. Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ huy động CBCS lực lượng vũ trang Quân khu 9 và các cơ quan, đơn vị chức năng thể hiện trách nhiệm chính trị cao nhất trước anh linh liệt sĩ; nó còn đặt lên vai từng bác sĩ pháp y một yêu cầu đạo đức: phải “chậm, chắc và có kiểm soát”, chấp nhận mệt mỏi, áp lực và cả định kiến nghề nghiệp để đổi lấy cơ hội một phần mộ được gọi đúng tên. Sự kiện vận chuyển mẫu sinh phẩm ra Hà Nội để giám định ADN được chính các đơn vị đánh giá là mang ý nghĩa chính trị, xã hội và nhân văn sâu sắc, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, tình cảm và trách nhiệm thiêng liêng của thế hệ hôm nay với những người đi trước.
Tương lai của hành trình: từ chiến dịch 500 ngày đêm tới một nền ký ức có danh tính
Điều quan trọng là chiến dịch giám định ADN liệt sĩ không phải một chiến dịch mang tính phong trào, rồi sẽ kết thúc trong các báo cáo tổng kết. Trong khuôn khổ chiến dịch 500 ngày đêm, bước chân của các bác sĩ pháp y sẽ còn đi qua nhiều nghĩa trang, lặp lại hàng nghìn thao tác nghiêm ngặt, với mong muốn từ những mẫu hài cốt nhỏ được đưa lên khỏi lòng đất sẽ có thêm nhiều phần mộ được gọi đúng tên. Cần Thơ mới hoàn thành 12/17 nghĩa trang; nhiều địa phương khác vẫn còn một khối lượng công việc khổng lồ. Giám định ADN liệt sĩ, xét đến cùng, là cách Việt Nam định nghĩa lại thế nào là “tổ quốc ghi công” trong thời đại công nghệ. Thay vì để hàng nghìn bia mộ khuyết danh như một vết thương âm ỉ trong ký ức tập thể, chúng ta đang chọn cách dùng công nghệ pháp y quân sự để khép vết thương ấy bằng dữ liệu cụ thể, bằng mã số gene, bằng những kết quả đối sánh ADN đưa hài cốt trở về với gia đình. Khi mỗi liệt sĩ đều có cơ hội được nêu rõ tên tuổi, quê quán, lịch sử hi sinh, đó không chỉ là chiến thắng của khoa học mà còn là bước tiến của nhân phẩm trong xử lý di sản chiến tranh.
