Giám định ADN liệt sĩ là gì và vì sao đây là bước ngoặt nhân văn?
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình ứng dụng công nghệ sinh học pháp y để phân tích vật liệu di truyền từ hài cốt liệt sĩ và mẫu sinh phẩm của thân nhân, nhằm xác định danh tính hài cốt một cách khoa học, khách quan và có giá trị pháp lý, qua đó đưa các phần mộ vô danh trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình thân nhân. Công nghệ này không chỉ là tiến bộ khoa học mà là lựa chọn mang tính đạo lý: thay vì chấp nhận hàng chục nghìn mộ “liệt sĩ chưa biết tên”, Nhà nước chủ động đầu tư giám định ADN để trả lại danh tính cho những người đã ngã xuống. Việc lấy mẫu tại các nghĩa trang liệt sĩ, như ở Ứng Hòa với 220 phần mộ chưa xác định danh tính, cho thấy quyết tâm biến công nghệ gen thành cây cầu tái hợp gia đình thân nhân sau nhiều thập kỷ chờ đợi.
Nghi thức, kỷ luật và sự tôn nghiêm trong từng mẫu hài cốt
Điều dễ nhận thấy trong các đợt giám định ADN liệt sĩ là tinh thần tôn nghiêm được đặt ngang với yêu cầu khoa học. Tại Ứng Hòa, trước khi khai quật và lấy mẫu, lãnh đạo xã tổ chức dâng hương tại nghĩa trang liệt sĩ Hòa Lâm, quán triệt yêu cầu các lực lượng "thực hiện cẩn trọng, tỉ mỉ từng công đoạn khai quật, thu thập, bảo quản và niêm phong mẫu". Ngay sau lễ tưởng niệm, tổ công tác triển khai lấy mẫu tại các phần mộ theo kế hoạch, bảo đảm đúng quy trình chuyên môn và sự yên tĩnh của nghĩa trang liệt sĩ. Cùng ngày, tại nghĩa trang Trung Tú, việc lấy mẫu hài cốt 15 phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính phục vụ giám định ADN cũng được tiến hành sau lễ dâng hoa, dâng hương. Những nghi thức ấy không phải hình thức, mà là lời khẳng định: mỗi phần xương được chạm tới là một con người, một lịch sử gia đình, một món nợ ân nghĩa.
Công nghệ sinh học pháp y: Từ ADN ty thể đến NGS-SNP độ phân giải cao
Đằng sau các buổi lễ trang trọng là cả một cuộc cách mạng công nghệ sinh học pháp y. Viện Sinh học đang dùng hai nhóm công nghệ chính: ADN ty thể truyền thống và giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp phân tích đa hình đơn nucleotide (NGS-SNP) có độ phân giải cao. Với các mẫu hài cốt liệt sĩ đã phân hủy mạnh trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, ADN thường bị thoái hóa, khiến tỉ lệ thu hồi thấp. Công nghệ NGS-SNP cho thấy ưu thế rõ rệt: tại nghĩa trang Trà Lĩnh, Cao Bằng, tỉ lệ mẫu thu được dữ liệu SNP đủ điều kiện đối khớp đạt khoảng 93% (54/58 mẫu), cao hơn rất nhiều so với khoảng 19% mẫu đạt chuẩn bằng phương pháp ADN ty thể. Đây là cơ sở khoa học để tin rằng việc xác định danh tính hài cốt sẽ không còn “hên xui” mà dựa trên dữ liệu gen chuẩn hóa, có thể kiểm chứng và sử dụng làm căn cứ pháp lý. Công tác khai quật quy mô lớn tại nghĩa trang Giồng Riềng, với 965 phần mộ được khai quật và 535 mẫu sinh phẩm đủ điều kiện phân tích, đang là thử nghiệm lớn nhất cho việc áp dụng NGS-SNP trên diện rộng.
Chiến dịch 500 ngày đêm: Tham vọng gen hóa ký ức một thế hệ
Giám định ADN liệt sĩ không diễn ra rời rạc, mà nằm trong Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Tính đến ngày 17-9, riêng xã Ứng Hòa đã hoàn thành lấy mẫu tại 5 nghĩa trang liệt sĩ với tổng số 220 phần mộ chưa xác định danh tính. Ở cấp quốc gia, Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học đã tiếp nhận, lưu trữ 37.610 mẫu hài cốt liệt sĩ từ 8 tỉnh, thành phố – một con số cho thấy quy mô của nỗ lực gen hóa ký ức chiến tranh. Song, tham vọng này đi kèm thách thức: hạ tầng phòng sạch quy mô lớn vẫn đang xây dựng, hệ thống lưu trữ chịu áp lực về diện tích, thiết bị và nhân lực. Công suất thiết kế của mỗi dây chuyền NGS-SNP khoảng 2.000 mẫu/năm, và khi 5 dây chuyền mới được lắp đặt đồng bộ từ quý IV/2026, năng lực giám định sẽ tăng lên đáng kể, góp phần bảo đảm tiến độ chung của Chiến dịch 500 ngày đêm hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ 27/7/2027.
Từ phòng thí nghiệm tới bàn thờ gia đình: Ý nghĩa tái hợp thân nhân
Nếu chỉ nhìn vào con số mẫu phân tích, chúng ta dễ bỏ quên điều quan trọng nhất: mỗi kết quả giám định ADN là một cuộc tái hợp gia đình thân nhân. Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học không chỉ tiếp nhận mẫu hài cốt liệt sĩ mà còn thu nhận mẫu sinh phẩm của thân nhân, đối sánh với cơ sở dữ liệu ADN thân nhân do Cục C06 – Bộ Công an quản lý. Ở nghĩa trang Trả Lĩnh, công nghệ NGS-SNP đã giúp xác định danh tính được 5 trường hợp, khớp với 14 gia đình – phía sau những con số ấy là nước mắt, là sự nhẹ nhõm khi bát hương trên bàn thờ không còn ghi "Liệt sĩ chưa biết tên". Tại Ứng Hòa, chính quyền khẳng định việc lấy mẫu phục vụ giám định ADN là để "từng bước xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin, đáp ứng nguyện vọng chính đáng của thân nhân và gia đình" và đưa các liệt sĩ "trở về với tên tuổi, gia đình và quê hương". Đó là cốt lõi của công nghệ sinh học pháp y trong bối cảnh này: không chỉ là khoa học về gen, mà là khoa học chữa lành ký ức cho hàng vạn gia đình Việt Nam.
