Giám định ADN liệt sĩ: khoa học phục vụ đạo lý ‘uống nước nhớ nguồn’
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình sử dụng thông tin di truyền từ hài cốt và thân nhân để xác định danh tính các chiến sĩ hy sinh, qua đó nối lại sợi dây huyết thống bị đứt đoạn bởi chiến tranh, giúp gia đình có căn cứ khoa học để ghi tên người đã khuất trên bia mộ và thực hiện đầy đủ chế độ, chính sách tưởng niệm. Công tác này là sự gặp gỡ giữa khoa học hiện đại với đạo lý truyền thống, nơi mỗi mẫu sinh phẩm không chỉ là dữ liệu mà là một câu chuyện dang dở cần được gọi đúng tên.
Điểm đáng lưu ý là TP.HCM đang biến câu chuyện “trả lại tên cho liệt sĩ” thành một chương trình chủ động, có quy mô thay vì làm rời rạc từng trường hợp. Ban Chỉ đạo 515 thành phố xác định đây là chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa”, đồng thời là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị. Nói cách khác, giám định ADN liệt sĩ không phải là một dịch vụ khoa học, mà là một phần của chính sách đền bù tinh thần cho thế hệ đã ngã xuống.
Từ nghĩa trang đến phòng thí nghiệm: vì sao lấy mẫu sinh phẩm là khâu quyết định
Để giám định ADN liệt sĩ, điểm xuất phát không nằm trong phòng thí nghiệm mà ở tận các nghĩa trang, nơi hài cốt đã nằm yên nhiều thập kỷ. Những ngày qua, các lực lượng tại TP.HCM đã hoàn thành lấy 9.854 mẫu sinh phẩm tại 18 nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn, trong đó 7.104 mẫu đủ điều kiện phục vụ giám định ADN. Con số này không chỉ là thành tích kỹ thuật, mà cho thấy cách tiếp cận bài bản: phải xây dựng được “ngân hàng sinh phẩm” đủ lớn thì mới có thể mong trả lại tên cho hàng nghìn liệt sĩ vô danh.
Đáng nói hơn, việc lấy mẫu không dừng ở hài cốt. Song song tại các nghĩa trang, Công an TP.HCM đã thu nhận 1.843 mẫu ADN thân nhân liệt sĩ trong đợt 1, cùng hơn 2.000 thân nhân đã đăng ký tham gia đợt 2 để phục vụ đối chiếu, xác định danh tính hài cốt. Đây là bước đi đúng hướng: nếu chỉ có mẫu từ hài cốt mà thiếu dữ liệu di truyền từ gia đình, thì quy trình phân tích di truyền sẽ chỉ cho ra những chuỗi số vô nghĩa. Việc thân nhân chủ động tham gia cho thấy giám định ADN liệt sĩ đã trở thành nhu cầu tâm linh và pháp lý rõ ràng, chứ không còn là khái niệm xa lạ.
Quy tập hài cốt và xác định danh tính: mỗi mét khối đất là một phần lịch sử
Không thể nói tới xác định danh tính hài cốt nếu bỏ qua bước quy tập ngoài hiện trường. Tại công viên Lê Thị Riêng, từ ngày 23/6 đến hết ngày 17/8, lực lượng làm nhiệm vụ đã phát hiện, quy tập 358 bộ hài cốt liệt sĩ, trong đó 201 bộ có di vật; gồm 325 bộ hài cốt riêng lẻ và 33 bộ hài cốt tại 8 vị trí mộ tập thể. Đây là minh chứng rõ nhất rằng dưới mỗi lớp đất đô thị hôm nay vẫn là những trang lịch sử chưa được đọc hết. Ngày 17/8, đội quy tập xử lý hơn 200m³ đất, phát hiện thêm 7 bộ hài cốt và 3 bộ di vật – mỗi thông tin như thế là thêm một manh mối cho hành trình xác định danh tính.
Quá trình này không thể làm ào ạt, bởi mỗi sai sót đều có thể khiến hài cốt bị thất lạc thông tin vĩnh viễn. Đại tá Nguyễn Đình Chuẩn yêu cầu phải tổ chức tìm kiếm khoa học, cẩn trọng, không bỏ sót khu vực và thông tin có giá trị; đồng thời ghi chép, lập hồ sơ, sơ đồ vị trí đầy đủ. Việc chuẩn hóa mẫu hài cốt trước khi bàn giao cho Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam để giám định ADN cho thấy một chuỗi quy trình phân tích di truyền đang dần được thiết lập: từ vị trí mộ, di vật, đến sinh phẩm và dữ liệu thân nhân, tất cả phải khớp nhau để đảm bảo kết quả cuối cùng có giá trị khoa học và nhân văn.
Đối chiếu ADN: khi công nghệ trở thành chiếc cầu nối gia đình với người đã khuất
Điểm quan trọng của giám định ADN liệt sĩ không nằm ở việc có bao nhiêu mẫu được thu thập, mà ở chỗ các dữ liệu đó được đối chiếu như thế nào. Các mẫu hài cốt sau khi rà soát, chuẩn hóa được bàn giao cho Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam để giám định ADN. Đồng thời, dữ liệu sinh phẩm và thông tin thân nhân được chuẩn hóa, liên thông nhằm rút ngắn thời gian đối chiếu, xác định danh tính. Đây chính là bước chuyển từ ‘đào tìm’ sang ‘gọi tên’: từ những chuỗi gene vô hình, các nhà khoa học tạo ra kết nối cụ thể giữa một nắm xương khô với một gia phả đang thiếu vắng tên người con.
Ý nghĩa của đối chiếu ADN ở đây vượt xa phạm vi kỹ thuật. Khi kết quả giám định khẳng định được một hài cốt thuộc về gia đình nào, đó là lúc một nỗi chờ đợi kéo dài hàng chục năm được khép lại. Gia đình không còn phải thắp hương lên một tấm bia ghi “Liệt sĩ chưa rõ tên”, mà có thể đọc đúng họ tên, quê quán của người đã hy sinh. Chính vì vậy, nhấn mạnh quy trình phân tích di truyền là cần thiết để thấy rằng khoa học không tự nó sinh ra giá trị; giá trị đến từ việc dữ liệu được trả về cho cộng đồng – ở đây là thân nhân liệt sĩ, những người vẫn âm thầm mang vết thương chiến tranh trong ký ức.
Tương lai của giám định ADN liệt sĩ: từ nỗ lực địa phương đến trách nhiệm quốc gia
Nhìn vào những con số hiện tại, có thể thấy TP.HCM đang đi trước một bước trong việc xây dựng hệ thống giám định ADN liệt sĩ. Mục tiêu ban đầu đặt ra là đến tháng 9/2026 sẽ kết thúc việc lấy mẫu; nhưng việc hoàn thành 9.854 mẫu sinh phẩm tại 18 nghĩa trang liệt sĩ sớm hơn kế hoạch cho thấy sự quyết tâm không chỉ ở lực lượng chuyên môn, mà còn ở sự hợp tác của người dân. Bộ Tư lệnh TP.HCM tiếp tục chỉ đạo mở rộng phạm vi tìm kiếm, phối hợp với cơ quan chuyên môn, nhân chứng và đơn vị liên quan để quy tập hài cốt tại công viên Lê Thị Riêng, phấn đấu hoàn thành trước tháng 11/2026. Đây là cam kết rõ ràng rằng công việc sẽ không bị bỏ dở giữa chừng.
Cũng trong mạch đó, việc triển khai quy tập tại khu mộ tập thể 5 hài cốt liệt sĩ ở ấp Lạc An 3, xã Thường Tân – nơi mới xác định được danh tính 2 liệt sĩ, còn 3 chưa rõ danh tính – cho thấy bài toán ADN liệt sĩ vẫn còn rất nhiều khoảng trống. Nhưng thay vì coi đó là thách thức, chúng ta nên xem đây là lời nhắc nhở rằng trách nhiệm “đền ơn đáp nghĩa” chưa kết thúc. Mỗi bộ hài cốt chưa được xác định danh tính là một món nợ lịch sử. Khoa học ADN, với quy trình lấy mẫu sinh phẩm, chuẩn hóa dữ liệu và đối chiếu di truyền, chính là công cụ để chúng ta trả món nợ ấy một cách nghiêm túc, thay vì chỉ trông chờ vào ký ức đang mờ dần của nhân chứng.
