Giảm chi phí logistics: từ yêu cầu sống còn đến chủ đề chính sách
Giảm chi phí logistics là quá trình cắt giảm và tối ưu toàn bộ chi phí vận tải, kho bãi, dịch vụ cảng, thủ tục, tồn kho, vốn và các khoản phát sinh trong dòng chảy hàng hóa nhằm nâng sức cạnh tranh xuất khẩu, tăng lợi nhuận doanh nghiệp và hiệu quả của cả nền kinh tế trong bối cảnh lưu chuyển thương mại tăng rất nhanh nhưng biên lợi nhuận ngày càng mỏng. Xuất nhập khẩu Việt Nam đã đạt 825 tỷ USD đến ngày 15/9 và được dự báo có thể vượt 1.100 tỷ USD vào cuối năm, đưa giảm chi phí logistics trở thành điều kiện sống còn chứ không phải một lựa chọn tiện lợi. Nếu không xử lý, hàng Việt sẽ thua ngay trên sân nhà về giá và thời gian giao hàng, dù con số kim ngạch vẫn tăng.
Thương mại tăng nóng, FDI chiếm ưu thế và áp lực lên chuỗi cung ứng
Điểm nghẽn của xuất khẩu Việt Nam không còn nằm ở việc có đơn hàng hay không, mà ở khả năng chuyển hóa kim ngạch thành lợi nhuận thực thông qua tối ưu hóa chuỗi cung ứng. Trong 8 tháng đầu năm, nhóm hàng công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm hơn 90% kim ngạch xuất khẩu, còn nhập khẩu chủ yếu là máy móc, linh kiện, nguyên liệu phục vụ sản xuất. Đây là tín hiệu mở rộng năng lực sản xuất, nhưng cũng cho thấy sự phụ thuộc lớn vào đầu vào nhập khẩu: chỉ cần logistics chậm trễ, chi phí vận chuyển, lưu kho và vốn bị cộng thẳng vào giá thành xuất khẩu. Đáng chú ý hơn, khu vực FDI chiếm 80,1% kim ngạch xuất khẩu, trong khi khu vực kinh tế trong nước nhập siêu sâu. Nếu chính sách giảm chi phí logistics không gắn với nâng năng lực chuỗi cung ứng của doanh nghiệp nội, Việt Nam sẽ tiếp tục là công xưởng phụ thuộc chứ không phải chủ động trong chuỗi giá trị.
Hội nghị 22/9: Bộ Công thương và hiệp hội ngành “mổ xẻ” điểm nghẽn logistics
Sáng 22/9 tại Hà Nội, Bộ Công thương tổ chức Hội nghị trao đổi giải pháp giảm chi phí logistics nhằm thúc đẩy xuất khẩu, với sự tham gia của các hiệp hội ngành hàng và chuyên gia. Đây không phải buổi báo cáo thành tích mà là cuộc “mổ xẻ” thẳng vào các điểm nghẽn từ cảng biển vận tải, thủ tục hải quan đến năng lực doanh nghiệp dịch vụ logistics. Báo cáo logistics quốc gia cho thấy đường bộ đang gánh tới khoảng 74,7% khối lượng vận chuyển hàng hóa trong nước, trong khi đường thủy nội địa, đường biển và đường sắt – những phương thức chi phí đơn vị thấp – bị bỏ ngỏ. Hệ quả là ùn tắc cửa ngõ cảng, thời gian chờ nhận và giao hàng kéo dài, buộc doanh nghiệp phải tăng tồn kho an toàn, làm chết vốn và khiến chất lượng hàng nông sản, hàng lạnh suy giảm. Trong bối cảnh vận tải biển toàn cầu bị xáo trộn bởi căng thẳng địa chính trị, thay đổi tuyến hàng hải và lịch tàu kém ổn định, chi phí nhiên liệu và bảo hiểm tăng, mọi bất cập nội địa càng phóng đại rủi ro cho hàng Việt.
Ngành dệt may và bức tranh chi phí: khi logistics ăn hết lợi nhuận
Không ngành nào minh họa rõ hơn sức nặng của chi phí logistics bằng dệt may. Kim ngạch xuất nhập khẩu dệt may năm gần đây đạt 71,6 tỷ USD, trong đó xuất khẩu 46,2 tỷ và nhập khẩu khoảng 25,4 tỷ. Khối lượng hàng lưu thông khổng lồ này đang phải chịu khoản chi phí logistics trong nước từ nhà máy đến cảng ở mức 9–10% giá thành xuất khẩu, trong khi biên lợi nhuận chỉ 3–5%. Nghĩa là, chỉ cần tiết giảm được vài điểm phần trăm chi phí logistics, lợi nhuận có thể tăng gấp đôi – nhưng nếu không cải thiện, doanh nghiệp sẽ mất khả năng cạnh tranh giá mà vẫn phải gồng mình đáp ứng các chuẩn về truy xuất, an toàn, môi trường của thị trường nhập khẩu. Đề xuất của hiệp hội dệt may – cải thiện hoạt động cảng biển vận tải, đơn giản hóa thủ tục hải quan, mở rộng danh sách doanh nghiệp ưu tiên và tăng kết nối đường sắt, đường sông, đường biển – là những gợi ý rất cụ thể để thoát khỏi vòng luẩn quẩn “doanh thu lớn, lợi nhuận nhỏ”.
Giải pháp chính sách: từ đo lường chi phí đến hành lang vận tải mới
Điểm tích cực của hội nghị 22/9 là các đề xuất không dừng ở khẩu hiệu mà đi vào thiết kế công cụ và hành lang thực thi. Cục Xuất nhập khẩu đề xuất xây dựng hệ thống đo lường chi phí logistics quốc gia để theo dõi chỉ tiêu chi phí theo ngành hàng, hành lang, theo tấn hoặc container, cùng thời gian chờ, tỷ lệ giao đúng hạn và mức độ chứng từ điện tử. Song song đó là một nền tảng điều phối logistics dùng chung để kết nối dữ liệu, cảnh báo ùn tắc và xử lý vướng mắc liên ngành – điều mà đến nay Việt Nam vẫn thiếu. Các hiệp hội logistics còn gợi ý hình thành các hành lang thí điểm vận tải đường sông, đường sắt và đường ven biển, thay cho việc dồn hầu hết hàng lên đường bộ gây tắc nghẽn và chi phí cao. “Khi mỗi điểm nghẽn có người chịu trách nhiệm, mỗi giải pháp có đường cơ sở và mỗi kết quả được lượng hóa, mục tiêu giảm chi phí logistics mới trở thành kết quả thực tế,” nhận định này của chuyên gia Bộ Công thương là lời nhắc rằng chính sách phải đi cùng đo lường và trách nhiệm.
