Chi phí logistics Việt Nam: nút thắt trong kỳ tích xuất nhập khẩu cao
Chi phí logistics Việt Nam là tổng các khoản liên quan đến vận tải, kho bãi, thủ tục, lưu kho và vốn trong toàn bộ quá trình đưa hàng hóa từ nhà máy tới thị trường quốc tế, và khi tỷ lệ chi phí này duy trì ở mức cao so với quy mô xuất nhập khẩu, nó trực tiếp bào mòn lợi nhuận doanh nghiệp, làm suy yếu lợi thế giá và khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Báo cáo logistics cho thấy chi phí này tương đương 16–17% GDP, vẫn cao hơn mức bình quân toàn cầu khoảng 11%. Trong vận tải nội địa, chi phí logistics chiếm khoảng 9–10% kim ngạch xuất nhập khẩu, trong khi nhiều ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may chỉ có biên lợi nhuận 3–5%. Khi giá thành bị đội lên bởi logistics, kỷ lục xuất nhập khẩu cao có nguy cơ chỉ là những con số đẹp trên giấy, chứ không chuyển hóa thành lợi nhuận doanh nghiệp bền vững.
Kỷ lục kim ngạch nhưng giá trị giữ lại thấp: vấn đề nằm ở chuỗi cung ứng
Xuất nhập khẩu đang tăng rất nhanh: tổng kim ngạch đạt 930,1 tỷ USD năm 2025 và 770,14 tỷ USD chỉ trong tám tháng năm 2026. Tuy nhiên, cấu trúc dòng hàng cho thấy phần lớn giá trị nằm ở khâu công nghiệp chế biến và nhập khẩu tư liệu sản xuất, phản ánh sự phụ thuộc lớn vào đầu vào nhập khẩu. Khi “đầu vào” phải chịu chi phí logistics cao, mọi chi phí vận chuyển, lưu kho và vốn đều bị cộng dồn vào giá thành xuất khẩu. Điều đáng lo là khu vực FDI chiếm tới 80,1% kim ngạch xuất khẩu, trong khi khu vực kinh tế trong nước lại nhập siêu mạnh. Nghĩa là chúng ta vận chuyển rất nhiều hàng qua lãnh thổ nhưng giá trị giữ lại cho doanh nghiệp nội địa không tương xứng. Nếu không tối ưu hóa chuỗi cung ứng để giảm chi phí, nền kinh tế sẽ tiếp tục mang nặng nhưng hưởng ít.
Áp lực lợi nhuận doanh nghiệp: mỗi điểm nghẽn logistics là một lần mất lãi
Trong thực tế, chi phí logistics không chỉ là cước vận tải. Mỗi lô hàng còn phải chịu phí cảng, kho bãi, lưu container, thủ tục, tồn kho, chi phí vốn và khoản phát sinh do chậm giao hàng hoặc xử lý lại. Với ngành dệt may “lấy công làm lãi”, biên lợi nhuận chỉ 3–5% trong khi chi phí logistics nội địa chiếm tới 9–10% kim ngạch. Với những ngành có biên lợi nhuận thấp, chỉ cần một khâu phát sinh thêm chi phí hoặc chậm trễ cũng có thể làm giảm đáng kể hiệu quả của đơn hàng xuất khẩu. Tình trạng phụ thuộc đường bộ, xe chạy rỗng, ùn tắc tại cửa ngõ cảng và thời gian chờ nhận – giao hàng càng khiến chi phí tăng thêm. Khi lợi nhuận doanh nghiệp bị ăn mòn từ bên trong bởi logistics, mọi nỗ lực giảm giá, mở rộng thị trường hay nâng chất lượng đều bị kéo tụt, khiến doanh nghiệp khó tích lũy để tái đầu tư và nâng cấp công nghệ.
Tối ưu hóa chuỗi cung ứng: từ tháo gỡ từng điểm nghẽn đến tổ chức lại toàn hệ thống
Các chuyên gia khẳng định giảm chi phí logistics không thể chỉ dừng ở việc xử lý từng điểm nghẽn, mà phải có giải pháp cho cả chuỗi. Về hạ tầng, đường bộ hiện đang gánh 74,7% khối lượng vận chuyển, trong khi đường thủy nội địa, đường biển và đường sắt – các phương thức có chi phí đơn vị thấp hơn – lại chưa được khai thác tương xứng. Chuyển dịch sang đường thủy hoặc đường sắt chỉ hiệu quả khi có lịch chạy ổn định, kết nối đầu cuối và dịch vụ trọn gói. Về vận hành, doanh nghiệp xuất nhập khẩu cần quản trị theo tổng chi phí đến thị trường; chuẩn hóa dữ liệu đơn hàng, dự báo sản lượng, tối ưu bao bì và hệ số chất xếp, kiểm soát tồn kho, linh hoạt lựa chọn điều kiện giao hàng và tuyến thay thế. Nói cách khác, tối ưu hóa chuỗi cung ứng là yêu cầu bắt buộc để nâng năng lực tham gia chuỗi toàn cầu, chứ không phải lựa chọn “có thì tốt” nữa.
Nhìn về phía trước: mục tiêu giảm chi phí logistics và chiến lược giữ lại giá trị
Ở góc độ chính sách, đã có mục tiêu rõ ràng: đến năm 2035 đưa chi phí logistics xuống mức tương đương 12–15% GDP và vào nhóm 40 quốc gia đứng đầu về hiệu quả logistics. Để làm được, cơ quan quản lý cần xây dựng hệ thống đo lường chi phí logistics quốc gia, đồng thời rà soát hành lang có lưu lượng lớn, ưu tiên đường vào cảng, luồng thủy, ga hàng hóa, bãi chuyển tải và các kết nối chặng ngắn. Nhưng nhà nước chỉ tạo “đường ray”; nếu doanh nghiệp không chủ động tổ chức lại chuỗi cung ứng, nâng hiệu suất và khả năng phối hợp giữa các khâu, chi phí sẽ không thể giảm thực chất. Điều quan trọng là phải coi logistics và tối ưu hóa chuỗi cung ứng như một phần chiến lược kinh doanh, ngang hàng với sản phẩm và thị trường. Chỉ khi tự tin kiểm soát chi phí từ nhà máy đến thị trường cuối, doanh nghiệp mới giữ lại được giá trị trong dòng chảy xuất khẩu, thay vì để nó trôi theo những container rời cảng.
