Xe điện Đông Nam Á: cuộc chuyển đổi năng lượng không thể đảo ngược
Xe điện Đông Nam Á là quá trình các quốc gia trong khu vực chuyển dịch từ phương tiện dùng xăng sang xe chạy điện, dựa trên chính sách xe điện ưu đãi, đầu tư hạ tầng sạc và phát triển chuỗi cung ứng xe điện nội địa lẫn khu vực, với mục tiêu giảm nhập khẩu nhiên liệu và xây dựng ngành công nghiệp mới cạnh tranh toàn cầu.
Điểm đáng chú ý nhất hiện nay là Việt Nam và Thái Lan nổi lên như hai thị trường có tỷ lệ xe điện cao trong nhóm các nền kinh tế lớn của khu vực. Điều này không chỉ là câu chuyện công nghệ mới, mà là cuộc tái phân chia quyền lực công nghiệp trong tương lai. Ai nắm được sản xuất, hạ tầng và người dùng ở giai đoạn này sẽ định hình tiêu chuẩn lẫn chuỗi giá trị cho cả khu vực.
Trong bức tranh chung, các nước Đông Nam Á đang tăng tốc chuyển đổi bằng nhiều gói trợ cấp và ưu đãi khác nhau cho xe điện. Nếu cách đây vài năm, khu vực này chủ yếu là thị trường tiêu thụ, thì nay đang trở thành điểm đến chiến lược của các nhà sản xuất toàn cầu. Sự bứt phá này mở ra cơ hội lớn nhưng cũng đặt ra áp lực phải hành động nhanh, đặc biệt với những nước muốn dẫn đầu như Việt Nam và Thái Lan.
Việt Nam vọt lên nhờ thị trường xe máy điện bùng nổ
Thị trường xe máy điện Việt Nam đang trở thành tâm điểm của xe điện Đông Nam Á khi mức tăng trưởng gần 100% trong 7 tháng đầu năm 2026, nâng tỷ trọng lên gần 28% tổng thị trường xe hai bánh. Nói cách khác, cứ khoảng bốn chiếc xe máy bán ra thì đã có hơn một chiếc chạy điện – một bước nhảy mà không quốc gia nào trong khu vực có thể bỏ qua.
Tổng lượng xe máy điện bán ra trong giai đoạn này đạt 513.742 chiếc, tăng 97,2% so với cùng kỳ. "Thị trường xe máy điện Việt Nam tăng trưởng gần 100% trong 7 tháng đầu năm 2026, đưa tỷ trọng xe điện lên gần 28% tổng thị trường xe hai bánh". Tốc độ này cao gấp khoảng 5 lần mức tăng chung của toàn thị trường xe hai bánh. Việt Nam hiện là thị trường xe máy mới lớn thứ hai Đông Nam Á, nhưng lại dẫn đầu khu vực về tiêu thụ xe máy điện và xếp thứ ba thế giới sau Trung Quốc và Ấn Độ.
Đáng nói hơn, cú bùng nổ này đang kéo theo cuộc cạnh tranh thị phần ngày càng gay gắt. VinFast dẫn đầu với doanh số 7 tháng tăng hơn 170% và khoảng 435.000 xe máy điện bán ra trong nửa đầu năm, chiếm 60% thị phần xe máy điện và 24% toàn bộ thị trường xe máy. Bên cạnh đó là hàng loạt thương hiệu nội như Dat Bike, Selex, Pega, Osaka, cùng tân binh E-Motor chuẩn bị đưa xe lắp ráp tại Hưng Yên ra thị trường. Điều này biến thị trường xe máy điện Việt Nam thành “sàn đấu” chiến lược cho cả doanh nghiệp nội địa lẫn quốc tế.
Thái Lan, Indonesia, Lào: mỗi nước một bài toán chính sách xe điện
Trong khi Việt Nam bùng nổ thị trường xe máy điện, các nước khác cũng đang vẽ nên bức tranh đa dạng của chính sách xe điện trong khu vực. Indonesia triển khai chương trình trợ cấp xe máy điện nhằm khuyến khích người dân chuyển từ phương tiện chạy xăng sang xe điện. Mục tiêu là hỗ trợ tới 1 triệu xe, nhưng chính phủ nước này thừa nhận khó đạt được vào năm 2026 do năng lực sản xuất nội địa còn hạn chế.
Chính sách trợ cấp xe máy điện của Indonesia là một phần chiến lược điện hóa giao thông, vừa để phát triển ngành xe điện trong nước, vừa cắt giảm tiêu thụ nhiên liệu và gánh nặng trợ cấp năng lượng. Tuy nhiên, việc phải giảm mức trợ cấp và thừa nhận công suất sản xuất chỉ có thể đạt khoảng 100.000 chiếc vào cuối năm – tương đương 10% mục tiêu – phản ánh một thực tế: nếu công nghiệp nội địa chưa đủ mạnh, mọi chương trình hỗ trợ sẽ luôn ở thế nửa vời.
Lào lại chọn một hướng đi khác khi tạm thời đình chỉ nhập khẩu phương tiện chạy xăng và đặt mục tiêu xe điện đạt 30% tổng số phương tiện vào năm 2030. Hiện xe điện và hybrid mới chiếm khoảng 0,5% trong gần 3 triệu phương tiện, với 17.357 xe đã đăng ký. Để khuyến khích chuyển đổi, Lào áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt chỉ 3% đối với xe điện, trong khi ô tô chạy xăng dung tích 1.000–3.000cc chịu thuế cao hơn. Đây là cách dùng thuế để “bẻ lái” hành vi người dùng, nhưng hiệu quả dài hạn sẽ phụ thuộc nhiều vào khả năng xây dựng hạ tầng và nguồn cung sản phẩm phù hợp túi tiền.
Chuỗi cung ứng xe điện và cuộc cạnh tranh thương hiệu ngày càng khốc liệt
Đằng sau các con số tăng trưởng ấn tượng là cuộc đua âm thầm nhưng quan trọng hơn: xây dựng chuỗi cung ứng xe điện tại chỗ. Các nhà sản xuất ô tô Trung Quốc đang nhanh chóng mở rộng hoạt động ở Đông Nam Á, tập trung xây dựng nhà máy, tăng tỷ lệ nội địa hóa và phát triển chuỗi cung ứng tại địa phương. Điều này cho thấy khu vực không còn chỉ là nơi tiêu thụ, mà đang trở thành mắt xích sản xuất trong mạng lưới xe điện toàn cầu.
Tại Việt Nam, sức nóng của thị trường xe máy điện tạo ra môi trường cạnh tranh chưa từng có. Ngoài các thương hiệu nội địa, nhiều hãng Trung Quốc như Yadea, Dibao, Tailg hiện diện với dải sản phẩm trải dài từ phân khúc phổ thông đến cao hơn. Các hãng Nhật Bản cũng không đứng ngoài: Honda mở rộng danh mục xe máy điện, phát triển hệ thống trạm sạc tại các đại lý chính hãng và dự kiến đưa phiên bản nội địa hóa của mẫu UC3 cùng hai mẫu xe điện phổ thông mới ra mắt vào đầu năm 2027.
Đáng chú ý, sự phân bố hạ tầng sạc vẫn chưa đồng đều khi phần lớn trạm sạc tập trung ở các thành phố lớn, khu thương mại và trung tâm kinh tế, trong khi nhiều vùng nông thôn còn thiếu điểm sạc. Điều này khiến người dùng ở đô thị được hưởng lợi nhiều hơn từ các chính sách xe điện, còn người ở vùng xa vẫn chịu rủi ro về tiện lợi sử dụng. Nếu các chính phủ không sớm coi hạ tầng là ưu tiên ngang với trợ giá, chênh lệch tiếp cận giữa các nhóm người dùng sẽ chỉ tăng lên.
Tương lai xe điện Đông Nam Á: cơ hội lớn nhưng cửa sổ thời gian hẹp
Đà tăng trưởng xe điện trong khu vực chưa có dấu hiệu chững lại. Doanh số xe điện Đông Nam Á được dự báo tăng gần 50% trong năm 2024, đưa tỷ lệ xe điện lên khoảng 9% tổng doanh số ô tô toàn khu vực. Động lực chính nằm ở nỗ lực cắt giảm chi phí nhiên liệu, nỗi lo an ninh năng lượng và sức hút của ngành công nghiệp mới có giá trị cao.
Tuy nhiên, mục tiêu đầy tham vọng như chương trình 1 triệu xe máy điện của Indonesia – vốn khó đạt trước 2026 – hay kế hoạch 30% xe điện vào năm 2030 của Lào cho thấy một điều: nếu không kịp xây dựng năng lực sản xuất và chuỗi cung ứng xe điện, các nước sẽ dễ bị lệ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài. Khi đó, lợi ích kinh tế sẽ “chảy” ra ngoài biên giới nhiều hơn là ở lại trong nước.
Với Việt Nam và Thái Lan, vị thế hiện tại mới là khởi đầu. Thị trường xe máy điện tăng trưởng nóng, các thương hiệu nội – ngoại tranh giành từng phần trăm thị phần, còn các nhà sản xuất quốc tế ráo riết đầu tư nhà máy và chuỗi cung ứng địa phương. Cửa sổ thời gian để định hình luật chơi của thị trường xe điện Đông Nam Á sẽ không kéo dài; ai chậm tay bây giờ sẽ phải chấp nhận chơi trên sân của người khác trong nhiều năm tới.
