Mạng xã hội sức khỏe tâm thần: Khi “sân chơi” thành vòng xoáy nguy hiểm
Mạng xã hội tác động đến sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên thông qua việc kéo dài thời gian sử dụng điện thoại, tăng tiếp xúc nội dung tiêu cực và thay thế giao tiếp trực tiếp bằng tương tác ảo, từ đó tạo ra một vòng xoáy cô lập, so sánh bản thân và suy giảm điều hòa cảm xúc, đặc biệt ở những trẻ vốn đã nhạy cảm và dễ tổn thương.
Câu chuyện của N.M.A., học sinh lớp 10, là ví dụ điển hình: từ một bạn vốn hiền lành, hướng nội, em dần thu mình, ít giao tiếp hơn, học tập sa sút và tìm đến mạng xã hội như chỗ trú ẩn cảm xúc. Ban đầu, mạng xã hội cho em cảm giác được đồng cảm, nhưng sau đó lại kéo em vào dòng nội dung tràn ngập nỗi buồn, cô đơn và trải nghiệm tiêu cực. Có thời điểm, em dùng mạng xã hội từ 23h đến 2–3h sáng, thiếu ngủ kéo dài khiến sức khỏe và khả năng điều hòa cảm xúc suy giảm rõ rệt.
Theo các bác sĩ tại một viện sức khỏe tâm thần lớn, trường hợp này được ghi nhận trong buổi thông tin về ảnh hưởng của mạng xã hội đối với sức khỏe tâm thần trẻ, cho thấy vấn đề đã đủ nghiêm trọng để các bệnh viện phải lên tiếng công khai. Câu hỏi không còn là “mạng xã hội có hại không”, mà là “chúng ta để con mình trôi trong vòng xoáy đó đến mức nào”.
Áp lực học tập, gia đình và nhu cầu được công nhận trên nền tảng số
Những vụ trẻ em lo âu trầm cảm hiếm khi bắt đầu từ mạng xã hội; gốc rễ thường nằm ở áp lực học tập và đứt gãy giao tiếp gia đình, còn điện thoại trở thành “cửa thoát hiểm” tưởng là an toàn. Khi bước vào lớp 10, áp lực học tập tăng mạnh, trong khi việc trò chuyện với cha mẹ ngày càng khó khăn, khiến M.A. cảm thấy không được thấu hiểu và dần rút khỏi các tương tác trực tiếp để dành nhiều thời gian hơn trên mạng xã hội.
Ở đó, em tìm được những người “giống mình”, những lời an ủi, chia sẻ, những nhóm kín sẵn sàng nghe tâm sự. Nhưng chính nơi này cũng gieo mầm hành vi tự gây thương tích: sau một lần tranh cãi gay gắt với cha mẹ, trong trạng thái uất ức, sợ hãi và hoảng loạn, em nhớ lại những nội dung tự gây thương tích từng xem và bắt đầu tự làm đau bản thân. Em chụp ảnh vết thương, đăng ẩn danh vào nhóm kín, nhận về những lời đồng cảm, và vòng lặp nguy hiểm tiếp tục duy trì.
Đây là một dạng tác hại điện thoại thông minh rất tinh vi: thiết bị không chỉ là công cụ giải trí mà trở thành nhịp tim cảm xúc của trẻ. Khi trẻ không tìm được sự công nhận trong đời thực, “lượt thích” và bình luận trên mạng xã hội trở thành đơn vị đo giá trị bản thân. Khi đó, mỗi xung đột trong gia đình, mỗi điểm số kém có thể bị phóng đại trong cảm nhận của trẻ, dẫn đến nguy cơ trầm cảm và tự gây thương tích cao hơn.
Thuật toán, nội dung tiêu cực và tâm lý so sánh: Công thức của lo âu, trầm cảm
Điểm nguy hiểm nhất không phải là một video tiêu cực đơn lẻ, mà là cách thuật toán biến nó thành dòng chảy liên tục. Khi tâm trạng đi xuống, M.A. bắt đầu xem nhiều nội dung về nỗi buồn, sự cô đơn, trải nghiệm tiêu cực; mỗi tương tác lại khiến nền tảng đề xuất thêm nội dung tương tự, tạo nên phơi nhiễm thụ động kéo dài. Đây là “lây lan xã hội” trên môi trường số: cảm xúc, ngôn ngữ tự hại, hình ảnh vết thương lan tỏa từ người này sang người khác trong cộng đồng trực tuyến.
Bên cạnh đó, bắt nạt trực tuyến, so sánh xã hội và áp lực ngoại hình là những mũi dao khác đâm vào sức khỏe tâm thần trẻ. Việc liên tục nhìn thấy hình ảnh, thành tích, cuộc sống đã được chọn lọc, chỉnh sửa của người khác có thể khiến một số trẻ tự ti, giảm lòng tự trọng hoặc cảm thấy bị cô lập. Thiếu ngủ vì dùng mạng xã hội ban đêm càng làm trẻ khó điều hòa cảm xúc, dễ cáu gắt, lo âu, buồn chán hơn, góp phần làm tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm ở những trẻ vốn dễ tổn thương.
Các chuyên gia chỉ ra rằng những trẻ có tiền sử rối loạn cảm xúc, lòng tự trọng thấp, ngủ kém hoặc từng tự gây thương tích cần được quan tâm đặc biệt. Một khi trẻ đã dùng tự gây thương tích như cách điều hòa cảm xúc, nguy cơ chuyển sang hành vi tự sát tăng lên theo thời gian, dù ban đầu mục đích của trẻ không phải kết thúc cuộc sống. Đây là lý do cha mẹ không thể coi những vết xước trên tay chỉ là “bốc đồng tuổi teen”.
Thao túng tâm lý trên không gian số: Từ thanh thiếu niên đến người lớn
Cơ chế tâm lý khiến thanh thiếu niên bị hút vào nội dung độc hại cũng là cơ chế mà kẻ lừa đảo khai thác ở người lớn: tạo sợ hãi, cô lập nạn nhân, cắt đứt kênh kiểm chứng. Một vụ việc tại một trường đại học cho thấy sinh viên Đ.N.Th bị các đối tượng giả danh Công an, Viện Kiểm sát, dọa rằng đơn hàng của mình liên quan đến ma túy và liên tục gây sức ép. Nạn nhân bị yêu cầu thuê phòng nghỉ, khóa cửa, tháo SIM, ngắt mạng xã hội và không liên lạc với gia đình, từng bước bị cô lập để dễ bị chi phối.
Cũng như trẻ bị “nhốt” trong thế giới nội dung tiêu cực, nạn nhân của thao túng tâm lý bị đặt dưới tình huống khẩn cấp, phải giữ bí mật, bị yêu cầu làm theo ngay lập tức. Khi đó, kể cả người bình thường tỉnh táo cũng có thể hành động trái với lý trí thường ngày. Trên nền tảng công nghệ, AI giúp kẻ gian thu thập dữ liệu hành vi trực tuyến, thói quen tiêu dùng, mối quan hệ để xây dựng kịch bản lừa đảo cá nhân hóa, khiến nạn nhân càng dễ tin.
Theo một diễn đàn về niềm tin số trong tài chính, người Việt đã thiệt hại hơn 8.000 tỷ đồng vì các hình thức lừa đảo trực tuyến trong năm 2025. Đây là lời nhắc nhở rằng mọi người dùng – từ thanh thiếu niên đến người trưởng thành – đều có thể là mục tiêu khi các cơ chế sợ hãi, cô lập và thao túng trên môi trường số ngày càng tinh vi.
Cha mẹ cần làm gì: Nhận diện sớm dấu hiệu và thiết lập “khoảng dừng số”
Trong bối cảnh mạng xã hội sức khỏe tâm thần gắn bó chặt chẽ như hiện nay, trách nhiệm lớn nhất không nằm ở việc cấm đoán điện thoại, mà ở khả năng cha mẹ nhận diện và phản ứng đúng với dấu hiệu tâm lý bất thường. Trước khi gia đình phát hiện, M.A. đã thu mình, buồn chán, giảm tập trung, học tập sa sút, thường mặc áo dài tay để che vết thương trên cánh tay. Chỉ đến khi thấy con có ý định tiếp tục tự gây thương tích, gia đình mới đưa em đi điều trị.
Gia đình và nhà trường được khuyến cáo duy trì giao tiếp cởi mở, quan sát kỹ những thay đổi về cảm xúc, hành vi, giấc ngủ và kết quả học tập của trẻ. Khi phát hiện trẻ tự gây thương tích, người lớn không nên trách mắng hay chỉ nói “đừng làm nữa”, mà cần tìm hiểu nguyên nhân phía sau hành vi, đồng thời đưa trẻ tới cơ sở chuyên khoa khi cần. Về phía mỗi cá nhân, trước mọi cuộc gọi đe dọa, yêu cầu chuyển tiền hoặc giữ bí mật, điều quan trọng là tạo một “khoảng dừng”: cúp máy, kiểm tra qua kênh độc lập trước khi làm theo bất kỳ hướng dẫn nào.
Các hệ thống tài chính số cũng đang chuyển hướng sang hỗ trợ người dùng nhận diện rủi ro: mỗi giao dịch có thể được AI phân tích hơn 1.000 tín hiệu rủi ro chỉ trong 100–300 mili giây, giúp đưa cảnh báo đúng thời điểm. Nhưng dù công nghệ có hỗ trợ đến đâu, lá chắn quan trọng nhất với trẻ vẫn là sự có mặt của cha mẹ, là khả năng nói chuyện với con về mạng xã hội như một chủ đề bình thường, không phải “vùng cấm”. Khi trẻ được lắng nghe, vòng xoáy tâm lý trên mạng xã hội sẽ khó kéo các em xuống đáy hơn.
