Mạng xã hội tự gây thương tích: một vòng xoáy nguy hiểm đang bị xem nhẹ
Mạng xã hội tự gây thương tích ở thanh thiếu niên là hiện tượng các em vừa tiếp xúc thường xuyên với nội dung tiêu cực, bắt nạt trực tuyến và so sánh xã hội, vừa sử dụng hành vi làm đau cơ thể để điều hòa cảm xúc trong bối cảnh sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên vốn dễ tổn thương, tạo thành một vòng xoáy tương tác trực tuyến – khủng hoảng tâm lý khiến nguy cơ tự hủy hoại trẻ em ngày càng tăng lên. Trong nhiều gia đình, câu chuyện này vẫn bị coi là “bốc đồng” hoặc “làm quá”, nhưng dữ liệu lâm sàng cho thấy nó đã trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng. Điểm cốt lõi không nằm ở việc trẻ dùng mạng, mà ở cách các nền tảng nuôi dưỡng trạng thái buồn chán, cô đơn và áp lực mạng xã hội, rồi biến đau đớn cơ thể thành công cụ đối phó ngắn hạn. Khi người lớn còn xem mạng xã hội như “chuyện giải trí”, giới trẻ đang phải trả giá bằng những vết rạch trên cánh tay và những đêm trắng mệt mỏi.
Từ áp lực học tập đến cánh tay đầy vết thương: ca bệnh gióng lên hồi chuông
Câu chuyện của N.M.A., học sinh lớp 10 được gia đình đưa đến Viện Sức khỏe tâm thần Bệnh viện Bạch Mai sau khi phát hiện nhiều vết thương ở cánh tay, cho thấy vấn đề không còn nằm trên lý thuyết. M.A. vốn hiền lành, nhút nhát, bị áp lực học tập tăng dần, đồng thời giao tiếp với cha mẹ ngày càng khó khăn. Cảm giác không được thấu hiểu khiến em rút khỏi tương tác trực tiếp và lao vào mạng xã hội như nơi trú ẩn. Ban đầu là giải trí, nhưng khi tâm trạng đi xuống, em bị hút vào các nội dung về nỗi buồn, cô đơn, trải nghiệm tiêu cực, rồi thuật toán liên tục đề xuất thêm những video, bài viết tương tự. Đỉnh điểm là khi em trở thành mục tiêu chế giễu trên trang confession của trường và xảy ra tranh cãi gay gắt với cha mẹ; cảm xúc uất ức, hoảng loạn quá sức chịu đựng đã kích hoạt hành vi tự gây thương tích mà em từng xem trên mạng. Đây không phải là câu chuyện cá biệt, mà là điển hình của cách áp lực học tập, xung đột gia đình và mạng xã hội cộng hưởng.
Cơ chế tâm lý: vì sao mạng xã hội khoét sâu khủng hoảng cảm xúc?
Các chuyên gia tâm thần nhấn mạnh mạng xã hội không phải nguyên nhân duy nhất dẫn đến hành vi tự gây thương tích, nhưng nó làm gia tăng nguy cơ ở những trẻ vốn đã dễ tổn thương. ThS.BS Nguyễn Thành Long cho rằng một cơ chế đáng lo là “lây lan xã hội”: trẻ có thể vô tình xem nội dung tiêu cực vì tò mò hoặc buồn chán, sau đó thuật toán tiếp tục đề xuất các nội dung tương tự, khiến phơi nhiễm thụ động với hình ảnh, ngôn ngữ, trải nghiệm liên quan đến tự gây thương tích tăng lên. Bên cạnh đó, các nhóm kín chia sẻ vết thương, nỗi đau có thể đem lại cảm giác được đồng cảm, nhưng cũng tạo môi trường khuyến khích bắt chước, hợp thức hóa hành vi tự hủy hoại trẻ em. Áp lực mạng xã hội còn nằm ở bắt nạt trực tuyến, so sánh ngoại hình, thành tích, cuộc sống “lung linh”, khiến cảm giác tự ti và bất lực ngày càng dày lên. Khi thiếu ngủ kéo dài do sử dụng mạng xã hội đến 2–3 giờ sáng, khả năng điều hòa cảm xúc giảm, trẻ dễ cáu gắt, lo âu, buồn chán hơn, tạo vòng xoáy làm trầm trọng thêm sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên.
Khi đau đớn trở thành cách điều hòa cảm xúc: tín hiệu SOS của não bộ
Trong nhiều ca bệnh, tự gây thương tích không nhằm mục đích kết thúc cuộc sống, mà là hành vi cố ý gây tổn thương cơ thể để đối phó với cảm xúc quá sức chịu đựng. Các bác sĩ mô tả đó như một “chiến lược sai lầm”: trẻ dùng đau cơ thể để giải tỏa căng thẳng, giảm cảm giác khổ sở, hoặc tự trừng phạt bản thân khi cảm thấy mình “vô dụng”. M.A. từng chia sẻ sau mỗi lần tự gây thương tích, em cảm thấy dễ chịu trong thời gian ngắn, rồi hành vi lặp lại mỗi khi căng thẳng. Việc chụp ảnh vết thương, đăng ẩn danh vào nhóm kín và nhận lời đồng cảm càng củng cố vòng lặp giữa mạng xã hội và hành vi tự hại. Về mặt chuyên môn, các bác sĩ phân biệt rõ tự gây thương tích với tự sát, nhưng khẳng định đây là yếu tố nguy cơ quan trọng dẫn tới tự sát khi tình trạng tiến triển. Điều đáng phê phán là khi người lớn chỉ mắng mỏ hoặc yêu cầu “đừng làm nữa”, họ đang bỏ qua một tín hiệu SOS cho thấy hệ thống điều hòa cảm xúc của trẻ đã quá tải và cần hỗ trợ khẩn cấp.
Không thể chỉ cấm mạng xã hội: cần chiến lược bảo vệ sức khỏe tâm thần
Trước thực tế mạng xã hội tự gây thương tích đang đe dọa sức khỏe tâm thần thanh thiếu niên, các cơ sở chuyên khoa đã lên tiếng cảnh báo và điều chỉnh cách tiếp cận. Trong quá trình điều trị, M.A. được kết hợp thuốc với liệu pháp tâm lý, bác sĩ làm việc với cả em và gia đình để nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần, trong đó có cách sử dụng mạng xã hội. ThS.BS Nguyễn Thành Long nhấn mạnh việc xử lý không thể dừng ở chuyện cấm trẻ dùng mạng; gia đình và nhà trường phải duy trì giao tiếp cởi mở, quan sát thay đổi bất thường về cảm xúc, hành vi, giấc ngủ, học tập. Khi phát hiện hành vi tự gây thương tích, người lớn cần coi đó là dấu hiệu trẻ gặp khó khăn điều hòa cảm xúc, chủ động đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa thay vì chỉ phê phán. Quan điểm này thẳng thắn, gần như là lời nhắc nhở cho cha mẹ: nếu không học cách đồng hành và quản lý áp lực mạng xã hội cùng con, chính người lớn đang để các thuật toán và nội dung tiêu cực làm thay công việc nuôi dưỡng cảm xúc của mình.
