Thức đêm với điện thoại: từ thói quen vô hại thành nguy cơ tự hại
Thức đêm lướt mạng xã hội ở thanh thiếu niên là việc sử dụng điện thoại kéo dài vào ban đêm để xem, tương tác với nội dung trực tuyến, khiến thời gian ngủ bị rút ngắn, chu kỳ nghỉ ngơi tự nhiên bị gián đoạn, khả năng điều chỉnh cảm xúc suy giảm và từ đó làm tăng nguy cơ rơi vào trạng thái buồn bã, cô lập và tự gây thương tích. Việc chúng ta xem đây như “thói quen tuổi teen” là một sai lầm nguy hiểm. Sự kết hợp giữa thiếu ngủ sức khỏe tâm thần suy yếu và môi trường mạng đầy nội dung tiêu cực đang tạo ra chiếc cầu trượt tâm lý, nơi nhiều em trượt dần từ áp lực học tập, mâu thuẫn gia đình sang những vết rạch trên tay mà người lớn chỉ phát hiện khi mọi chuyện đã đi quá xa.
Vòng lặp cảm xúc: khi mạng xã hội ảnh hưởng ngủ và tâm trạng
Câu chuyện của N.M.A., 15 tuổi, cho thấy mạng xã hội không chỉ là nơi giải trí mà còn là chiếc gương phản chiếu và khuếch đại nỗi buồn của trẻ. Vốn sống khép kín, A. tìm đến điện thoại thay vì người thân; sử dụng điện thoại kéo dài, đặc biệt vào ban đêm, khiến thời gian nghỉ ngơi ngày càng ít đi. Em thường chủ động tìm nội dung đồng điệu với tâm trạng buồn bã, căng thẳng, và thuật toán lại tiếp tục đề xuất đúng những nội dung ấy, hình thành một vòng lặp cảm xúc tự nuôi dưỡng tiêu cực. Khi mạng xã hội ảnh hưởng ngủ, cơ thể không được phục hồi, não thiếu khả năng xử lý cảm xúc, mọi chuyện nhỏ cũng thành giọt nước tràn ly. Trong bối cảnh đó, thanh thiếu niên tự gây thương tích không còn là hiện tượng cá biệt, mà là hệ quả dễ hiểu của một hệ sinh thái cảm xúc bị bóp méo.
Thiếu ngủ bào mòn khả năng tự kiểm soát: nền đất yếu cho hành vi tự hại
Các chuyên gia đã cảnh báo rõ: việc thường xuyên sử dụng mạng xã hội vào ban đêm làm giảm thời gian ngủ và ảnh hưởng chất lượng nghỉ ngơi. Thiếu ngủ kéo dài không chỉ khiến trẻ mệt mỏi mà còn ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát cảm xúc và điều chỉnh hành vi. Khi phải đối mặt với áp lực học tập, quan hệ bạn bè, mâu thuẫn gia đình, một đứa trẻ đang thiếu ngủ dễ trở nên cáu gắt, nhạy cảm và khó ứng phó với cảm xúc tiêu cực hơn. Đó là “nền đất yếu” cho những phản ứng bốc đồng, trong đó có hành vi tự hại. Trường hợp A. cho thấy sau một thời gian thức đêm với điện thoại, em mất ngủ, dễ cáu gắt, khó tập trung, ăn uống kém, sụt cân và kết quả học tập sa sút. Khi cảm xúc bị dồn nén, em đã tự rạch lên cánh tay mình nhiều lần như một cách giải tỏa đau đớn.
Nội dung tự hại trên mạng: con số biết nói và rủi ro bị cuốn vào
Chúng ta không thể tiếp tục coi những vết rạch trên tay là “gây chú ý” hay “bướng bỉnh”. Theo dữ liệu từ nghiên cứu OxWell công bố trên Nature Mental Health, 34,5% học sinh từng tiếp xúc với nội dung liên quan tới tự hại trên môi trường trực tuyến và 66,2% cho biết việc tiếp cận diễn ra thụ động thông qua nội dung được đề xuất. Con số này cho thấy trẻ không cần chủ động tìm kiếm vẫn có thể bị cuốn vào thế giới hình ảnh, câu chuyện, thậm chí hướng dẫn về tự gây thương tích. Khi một người trẻ vốn đã bất ổn liên tục xem, tương tác với nội dung tiêu cực, hệ thống đề xuất sẽ tiếp tục dồn nội dung giống nhau, tạo vòng lặp cảm xúc duy trì tâm trạng u ám. Trong hoàn cảnh đó, thanh thiếu niên tự gây thương tích trở thành hành vi dễ xuất hiện hơn, nhất là khi các em thiếu kỹ năng nhận diện, điều chỉnh và giải tỏa cảm xúc quá mức.
Dấu hiệu cảnh báo trẻ em và trách nhiệm của cha mẹ, nhà trường, hệ thống y tế
Điều đáng nói là nhiều gia đình chỉ nhận ra vấn đề khi con đã phải nhập viện. Trong khi đó, dấu hiệu cảnh báo trẻ em thường xuất hiện khá sớm: trẻ thường xuyên thức khuya, dành quá nhiều thời gian cho điện thoại, thu mình, giảm giao tiếp, kết quả học tập sa sút, thay đổi thói quen ăn uống, mất ngủ kéo dài hoặc xuất hiện những dấu hiệu tổn thương cơ thể không rõ nguyên nhân. Một học sinh đột ngột thu mình, mệt mỏi, học lực giảm, hành vi thay đổi rõ rệt cần được chú ý đặc biệt. Khi nhận thấy bất thường, gia đình không nên trách mắng, gây áp lực hoặc xem nhẹ vấn đề; thay vào đó là trò chuyện bình tĩnh và tìm hỗ trợ chuyên gia sức khỏe tâm thần. Ở lứa tuổi vị thành niên, khả năng kiểm soát cảm xúc và hành vi vẫn đang hoàn thiện, nên sự phối hợp giữa cha mẹ, nhà trường và hệ thống y tế là điều bắt buộc chứ không phải lựa chọn.
