Thuốc Việt nhiều về số lượng nhưng yếu về giá trị
Khoảng cách giữa tự chủ số lượng thuốc và tự chủ công nghệ dược phẩm Việt Nam là tình trạng sản xuất được nhiều thuốc phiên bản nhưng thiếu hẳn các dạng bào chế tiên tiến và công nghệ phát minh mới, khiến hệ thống y tế vẫn phải phụ thuộc đáng kể vào sản phẩm và công nghệ nhập khẩu. Hiện thuốc sản xuất trong nước chiếm khoảng 60% số lượng thuốc sử dụng nhưng chỉ đạt 46% tổng giá trị sử dụng thuốc. Đây là con số cho thấy bức tranh hai mặt: ngành công nghiệp dược trong nước đã góp phần quan trọng bảo đảm nguồn cung, nhưng mảng giá trị cao vẫn nằm ở thuốc ngoại, đặc biệt là các biệt dược gốc và dạng bào chế hiện đại. Nói cách khác, chúng ta đã lấp được “khoảng trống khối lượng” nhưng chưa chạm tới “khoảng trống công nghệ”.
Tại lễ kỷ niệm 30 năm thành lập Cục Quản lý Dược chiều 7/8, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh nhiều doanh nghiệp đã đầu tư đổi mới công nghệ, tiếp cận tiêu chuẩn tiên tiến và làm chủ nhiều dạng bào chế. Tuy vậy, nguyên liệu làm thuốc vẫn hạn chế và sản xuất trong nước còn phụ thuộc đáng kể vào nguyên liệu, công nghệ nhập khẩu. Đó là lý do dù cả nước đã có 245 cơ sở sản xuất dược phẩm, trong đó 26 nhà máy đạt chuẩn EU-GMP hoặc tương đương, dược phẩm Việt Nam vẫn đứng ở “chiếu dưới” khi so về hàm lượng sáng tạo. Người bệnh được hưởng lợi về khả năng tiếp cận thuốc, kể cả ở vùng khó khăn nhờ hệ thống cung ứng ngày càng được củng cố, nhưng khi cần tới các thuốc công nghệ cao, họ vẫn phải trông chờ vào thuốc nhập khẩu với chi phí điều trị cao hơn.
Tại sao 60% sản lượng không đồng nghĩa với tự chủ dược phẩm?
Theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới, công nghiệp dược Việt Nam đang ở cấp độ 3: sản xuất được thuốc phiên bản thông thường và có xuất khẩu, nhưng chưa thể tự nghiên cứu phát minh thuốc mới. Nói thẳng, chúng ta chủ yếu sao chép công thức gốc, gia công theo chuẩn chất lượng ngày càng cao, nhưng nền tảng khoa học để tạo ra các dạng bào chế tiên tiến còn rất mỏng. Ở dạng thuốc uống rắn – viên nén, viên nang – Việt Nam có hơn 400 dây chuyền trên tổng 737 dây chuyền cả nước. Thế nhưng, trong số các thuốc uống dạng rắn được cấp số đăng ký mới, chỉ khoảng 12% đạt tiêu chuẩn cải tiến sáng tạo. “Thuốc nội địa sản xuất dồi dào nhưng vẫn vắng bóng những viên thuốc thông minh” là mô tả chính xác cho bức tranh hiện nay.
Khoảng trống bào chế tiên tiến càng lộ rõ khi nhìn vào những công nghệ thế giới đã coi là cơ bản: viên phóng thích kéo dài, vi hạt, viên rã nhanh trong miệng mới chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ trong danh mục thuốc cải tiến, còn các công nghệ cao như viên nén bơm thẩm thấu, màng phim tan trong miệng, công nghệ nano hay viên nén in hình học 3D hoàn toàn chưa có sản phẩm thương mại tại Việt Nam. Điều này cho thấy công nghệ sản xuất thuốc của chúng ta vẫn dừng ở mức “tối ưu hóa” tốc độ giải phóng hoạt chất, thay vì thiết kế thông minh hành vi của thuốc trong cơ thể. Khi thiếu nền tảng bào chế tiên tiến, mục tiêu tự chủ dược phẩm ở mức 80% nhu cầu và 70% giá trị thị trường vào năm 2030 sẽ gặp nút thắt: chúng ta có thể tăng sản lượng nhưng khó nâng tỷ trọng giá trị.
Rào cản hệ thống: đấu thầu, pháp lý và chuỗi Trường – Viện – Doanh nghiệp
Muốn hiểu vì sao dược phẩm Việt Nam thiếu bào chế tiên tiến, phải nhìn vào rào cản hệ thống. PGS.TS Lê Văn Truyền chỉ ra cơ chế đấu thầu thuốc lâu nay ưu tiên giá rẻ đã triệt tiêu động lực đổi mới: doanh nghiệp đầu tư R&D tốn kém nhưng không thể cạnh tranh về giá trong cùng nhóm thuốc. Khi “thuốc rẻ nhất” gần như mặc định thắng thầu, việc bỏ tiền cho công nghệ sản xuất thuốc sáng tạo là quyết định khó được hội đồng quản trị nào ủng hộ. Ông kỳ vọng định hướng chuyển sang đấu thầu dựa trên tương quan giá trị điều trị – chi phí sẽ mở lối cho các thuốc cải tiến chất lượng cao. Nếu cơ chế này không thay đổi đủ mạnh, mọi khẩu hiệu về bào chế tiên tiến chỉ dừng ở hội thảo.
Rào cản thứ hai là pháp lý: các quy định hiện hành chưa có danh mục phân loại rõ cho dạng bào chế sáng tạo, khiến hồ sơ phê duyệt kéo dài và thiếu tính dự đoán. PGS.TS Lê Văn Truyền cho rằng cần phân biệt rõ trong Luật Dược sửa đổi giữa thuốc phát minh gốc và thuốc phiên bản có cải tiến sáng tạo để thiết kế cơ chế quản lý và ưu đãi phù hợp. Rào cản thứ ba nằm ở chuỗi Trường – Viện – Doanh nghiệp. Các dạng bào chế thông minh hiện mới ở bước nghiên cứu ban đầu tại đại học, còn doanh nghiệp lại thiếu động lực và ngân sách để tiếp nhận, hoàn thiện công nghệ. Khi doanh nghiệp chưa chủ động tăng chi cho R&D và chưa xây dựng được quan hệ chuyển giao công nghệ chặt chẽ với cơ sở nghiên cứu, nhập khẩu công nghệ dược vẫn là đường đi mặc định.
Nhà nước đặt mục tiêu cao, nhưng có đủ sức bứt phá công nghệ?
Ở cấp chính sách, mục tiêu đã được đặt ra rõ ràng. Cục Quản lý Dược đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% thuốc được cung ứng chủ động, kịp thời cho nhu cầu phòng bệnh, chữa bệnh. Thuốc sản xuất trong nước phấn đấu đáp ứng 80% nhu cầu sử dụng và 70% giá trị thị trường; sản xuất được 20% nhu cầu nguyên liệu; vaccine nội đáp ứng 100% tiêm chủng mở rộng và 30% tiêm chủng dịch vụ. Việt Nam còn đặt tham vọng trở thành trung tâm sản xuất dược phẩm giá trị cao trong khu vực Đông Nam Á và tiếp nhận chuyển giao công nghệ sản xuất ít nhất 100 thuốc biệt dược gốc, vaccine, sinh phẩm trong tương lai. Đó là một tầm nhìn lớn, nhưng nếu không xử lý khoảng trống bào chế tiên tiến, chúng ta chỉ dừng ở mức gia công cho người khác thay vì tự làm chủ.
Điểm sáng là năng lực quản lý chất lượng đang được củng cố: tỷ lệ thuốc không đạt chất lượng duy trì dưới 1%, tỷ lệ thuốc giả dưới 0,1%, và 100% thuốc lưu hành được giám sát về an toàn, hiệu quả. Hệ thống cung ứng thuốc được củng cố giúp thuốc đến được cả vùng khó khăn, với mọi quyết định quản lý lấy an toàn, sức khỏe và quyền lợi người dân làm trung tâm. Ngày 8/8/2026, Hội nghị Quốc tế về Dược học với chủ đề “Hệ sinh thái dược Việt Nam - Hội nhập và phát triển bền vững” do Trường Đại học Khoa học Sức khỏe, ĐHQG-HCM tổ chức, tạo diễn đàn kết nối giới chuyên môn, đào tạo, nghiên cứu và doanh nghiệp. Vấn đề là những cam kết tại hội nghị có được chuyển thành cơ chế tài chính, ưu đãi thuế và lộ trình pháp lý cụ thể cho bào chế tiên tiến hay không.
Từ 60% lên 80%: tự chủ dược phẩm phải bắt đầu từ công nghệ
Nếu chỉ nhìn vào con số 60% lượng thuốc sử dụng là sản xuất trong nước, nhiều người có thể lầm tưởng chúng ta đã gần đạt mục tiêu tự chủ dược phẩm. Thực tế, khoảng cách còn rất xa. Khi dược phẩm Việt Nam chủ yếu là thuốc phiên bản, thiếu thuốc phát minh và thiếu bào chế tiên tiến, hệ thống y tế vẫn dễ bị tổn thương trước biến động chuỗi cung ứng toàn cầu. Mỗi lần một biệt dược gốc hết hàng hoặc đứt nguồn cung, bệnh viện lại phải xoay sở trong thế bị động. Tự chủ dược phẩm không thể chỉ tính bằng phần trăm hộp thuốc đặt chân lên kệ nhà thuốc nội địa, mà phải đo bằng tỷ trọng thuốc giá trị cao, sáng tạo, có khả năng thay thế thuốc ngoại trong điều trị các bệnh phức tạp.
Để đi từ mục tiêu trên giấy tới một nền công nghiệp dược xứng tầm, Việt Nam cần chấp nhận một sự thật: bào chế tiên tiến là “nút bật” công nghệ, nhưng cũng là bài kiểm tra sức chịu đựng về tài chính và cải cách thể chế. Cơ chế đấu thầu phải thưởng cho giá trị điều trị, không chỉ giá rẻ; Luật Dược phải mở lối cho thuốc cải tiến sáng tạo; doanh nghiệp phải coi R&D là chi phí bắt buộc chứ không phải “khoản tùy hứng”; các trường, viện phải được khuyến khích chuyển giao công nghệ thay vì chỉ dừng ở công bố khoa học. Khi những điều này không tiến triển, mục tiêu 80% chỉ là con số đẹp trong báo cáo. Còn nếu dám “đặt cược” vào công nghệ sản xuất thuốc và nhập khẩu công nghệ dược một cách có chọn lọc, chúng ta mới có cơ hội rút ngắn khoảng cách với thế giới và thực sự tự chủ.
