Lộ trình lắp camera giám sát thi cử: bước ngoặt công nghệ trong quản lý kỳ thi
Lộ trình lắp camera giám sát thi cử là kế hoạch của cơ quan quản lý giáo dục nhằm trang bị hệ thống camera và công nghệ phân tích dữ liệu, kết hợp trí tuệ nhân tạo tại các khu vực trọng yếu của kỳ thi, trước hết ở những kỳ thi quốc gia và kỳ thi quy mô lớn, để tăng khả năng giám sát, phát hiện và ngăn chặn gian lận công nghệ cao một cách có hệ thống, nhưng đồng thời phải bảo đảm an toàn dữ liệu và quyền riêng tư của thí sinh lẫn cán bộ coi thi.
Chiều 10/9, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu chủ trì cuộc họp về nhiệm vụ và giải pháp chống gian lận thi cử, trong đó yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng lộ trình lắp camera tại các khu vực trọng yếu của các kỳ thi, ưu tiên kỳ thi quốc gia và các kỳ thi có quy mô lớn. Điểm đáng chú ý là định hướng này không chỉ nhắm vào hành vi quay cóp truyền thống, mà trực diện vào gian lận bằng công nghệ cao – loại gian lận đang vượt khỏi khả năng kiểm soát của cơ chế coi thi cũ. Ở góc nhìn người viết, đây là bước ngoặt không thể tránh trong bối cảnh thiết bị siêu nhỏ, tai nghe vô hình, và ứng dụng AI đã len vào phòng thi, nhưng nếu thiếu khung pháp lý rõ ràng, hệ thống camera giám sát thi cử rất dễ biến thành "mắt thần" gây bất an hơn là tạo niềm tin.
Công nghệ AI phòng chống gian lận: từ dữ liệu đến cảnh báo bất thường
Trọng tâm mới của chính sách chống gian lận thi cử không nằm ở việc tăng thêm người coi thi, mà ở việc dùng dữ liệu và công nghệ AI để chủ động phát hiện bất thường. Phó Thủ tướng yêu cầu xây dựng cơ chế phân tích dữ liệu, cảnh báo bất thường trong kết quả thi và kiểm tra, đánh giá, thay vì chỉ xử lý sau khi vụ việc đã bị phát hiện. Dữ liệu về thí sinh, phòng thi, kết quả thi và quá trình tổ chức thi sẽ được tổng hợp để tìm ra các mẫu lạ – những phòng có phổ điểm khác thường, những bài thi có dấu hiệu đồng loạt nâng điểm, hay những kết quả vênh xa so với quá trình học tập trước đó. Đây là cách tiếp cận hiện đại: thay "bắt gian" thụ động bằng phòng ngừa dựa trên phân tích dữ liệu. Tuy nhiên, hệ thống cảnh báo không đồng nghĩa với kết luận gian lận; các trường hợp bất thường vẫn phải được kiểm tra trên cơ sở hình ảnh camera, biên bản và chứng cứ liên quan. Nếu quy trình xác minh không minh bạch, AI rất dễ bị nhìn như "máy chấm số phận" hơn là công cụ bảo vệ công bằng.
Lắp camera kỳ thi: ưu tiên kỳ thi quốc gia nhưng không được hy sinh quyền riêng tư
Theo định hướng tại cuộc họp, Bộ Giáo dục và Đào tạo phải xây dựng lộ trình lắp camera kỳ thi có trọng tâm, trước hết với kỳ thi quốc gia, kỳ thi quy mô lớn và những nơi có nguy cơ gian lận cao. Camera không còn dừng ở phòng bảo quản đề thi, bài thi như quy chế hiện hành, mà có thể được nghiên cứu mở rộng sang các phòng thi, khu vực chấm thi, các khâu vận chuyển, đóng gói bài thi – tức là bao trùm gần như toàn bộ vòng đời của một kỳ thi. Về mặt tích cực, camera giám sát thi cử cung cấp dữ liệu hình ảnh giúp đối chiếu khi có dấu hiệu bất thường, tăng tính minh bạch và trách nhiệm của cán bộ coi thi. Nhưng mặt trái là nguy cơ "giám sát quá mức", khi từng cử chỉ, ánh mắt của thí sinh đều bị ghi lại và lưu trữ. Phó Thủ tướng nhấn mạnh phải bảo đảm hiệu quả đầu tư, an toàn dữ liệu và quyền riêng tư; nếu các tiêu chí này chỉ nằm trên giấy, lòng tin của xã hội vào kỹ thuật chống gian lận sẽ bị xói mòn.
Ranh giới mong manh: khi nào AI là hỗ trợ học tập, khi nào là gian lận?
Một điểm nhạy cảm trong lộ trình mới là cách xác định ranh giới giữa sử dụng AI để học tập và sử dụng AI như hành vi gian lận. Phó Thủ tướng yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo hướng dẫn rõ giới hạn dùng AI và công nghệ trong học tập, kiểm tra và đánh giá, đồng thời rà soát quy định để nhận diện và xử lý các hình thức gian lận mới. Về nguyên tắc, AI có thể được dùng để tìm thông tin, giải thích kiến thức, luyện tập, tự học; nhưng trong bài kiểm tra hay kỳ thi không cho phép hỗ trợ, việc dùng AI để tìm đáp án, giải bài, nhận và truyền thông tin trong thời gian làm bài là hành vi cần bị ngăn chặn và xử lý. Cách tiếp cận này hợp lý: vấn đề không phải cấm AI tuyệt đối, mà là định nghĩa rõ các "vùng cấm". Tuy vậy, người viết cho rằng nếu quy định không đủ cụ thể, học sinh và giáo viên sẽ lúng túng, còn việc xử lý vi phạm dễ rơi vào tuỳ tiện – đặc biệt khi công nghệ AI đang len vào mọi ứng dụng học tập.
Từ phát hiện sang phòng ngừa: công nghệ không thay thế trách nhiệm con người
Rõ ràng, động lực của lộ trình camera và AI là chuỗi vi phạm thi cử gần đây, trong đó kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 bộc lộ những lỗ hổng nghiêm trọng: coi thi lỏng lẻo, chấm tự luận chênh lệch, gian lận công nghệ cao, điểm học bạ thiếu thực chất, kiểm tra giám sát chưa phát huy vai trò phòng ngừa. Do đó, Phó Thủ tướng yêu cầu phải chuyển mạnh từ phát hiện vi phạm sang phòng ngừa từ sớm, xây dựng cơ chế phân tích dữ liệu, cảnh báo bất thường và xác định điểm thi, phòng thi, kết quả có rủi ro để chủ động kiểm tra, xác minh. Đồng thời, Bộ trưởng, Chủ tịch UBND tỉnh, người đứng đầu cơ sở giáo dục và người phụ trách kỳ thi phải chịu trách nhiệm nếu để xảy ra gian lận nghiêm trọng do buông lỏng quản lý hoặc bỏ qua cảnh báo. Ở góc nhìn người viết, công nghệ chống gian lận thi cử là điều kiện cần, nhưng điều kiện đủ vẫn là trách nhiệm cá nhân, liêm chính của đội ngũ tổ chức thi, và một hệ thống chế tài có sức răn đe thực tế chứ không chỉ trên văn bản.
