Thư viện mở trường học: Từ kho sách đóng đến hệ sinh thái đọc sống động
Thư viện mở trường học là mô hình biến thư viện từ một căn phòng lưu trữ và cho mượn sách thành mạng lưới không gian đọc phân tán khắp trường, nơi sách hiện diện ở lớp học, hành lang, sân trường và khu sinh hoạt chung, để học sinh có thể tiếp cận, lựa chọn và đọc một cách tự chủ trong mọi khoảng thời gian phù hợp, thay vì bị giới hạn bởi giờ mượn sách hoặc nội quy ra vào thư viện truyền thống. Khi nhìn dưới góc độ văn hóa, đây không chỉ là đổi mới kỹ thuật quản lý sách mà là thay đổi căn bản quan niệm: đọc không phải hoạt động được chỉ định, mà là nhu cầu tự nhiên xuất hiện ngay trong đời sống học đường hàng ngày. Việc UBND phường Đống Đa tổ chức khai mạc Tuần lễ hưởng ứng học tập suốt đời và ra mắt mô hình “Thư viện mở - Không gian đọc thanh lịch” tại Trường Tiểu học Đống Đa ngày 1.10 cho thấy trường học đang được đặt vào trung tâm của chiến lược giáo dục đọc và học tập suốt đời, không còn là “điểm phụ” trong câu chuyện xây dựng xã hội học tập. Theo kế hoạch, mô hình này đặt mục tiêu thu hút từ 80% học sinh trở lên tham gia các hoạt động đọc sách và 90% học sinh tham gia hài lòng với hoạt động của mô hình. Những con số tham vọng ấy nói rõ: nếu thư viện trường tiểu học tiếp tục đóng kín, văn hóa đọc học sinh sẽ mãi là phong trào trên giấy; muốn thay đổi, phải gỡ bỏ rào cản vật lý lẫn tâm lý quanh cuốn sách.
Không gian đọc thanh lịch: Thiết kế để học sinh muốn tự bước vào thế giới sách
Điểm đáng chú ý của mô hình “Thư viện mở - Không gian đọc thanh lịch” là cách nó kết hợp bài bản giữa thiết kế không gian và định hình hành vi. Từ thư viện hiện có, nhà trường bố trí thêm các “Góc đọc thanh lịch” tại lớp học, hành lang, sảnh, khu sinh hoạt chung và những vị trí phù hợp, giúp học sinh có thể tìm đến sách trong giờ ra chơi và các khoảng thời gian phù hợp. Sách được sắp theo chủ đề, độ tuổi, khối lớp để các em dễ tìm, dễ đọc và dễ hoàn trả; bên cạnh văn học thiếu nhi là các nhóm sách về lịch sử, văn hóa Thăng Long - Hà Nội, danh nhân, kỹ năng sống, khoa học, bảo vệ môi trường, ứng xử văn minh. Nhưng không gian đọc thanh lịch không dừng ở vài giá sách đẹp; nhà trường xây dựng “Quy tắc Không gian đọc thanh lịch” với những hành vi rất cụ thể: đọc trong trật tự, tôn trọng người cùng đọc; lấy và trả sách đúng vị trí; giữ gìn sách; xếp hàng, nhường nhịn và chia sẻ sách với bạn; giữ vệ sinh, nói lời hay, giao tiếp lịch sự, thân thiện. Khi trẻ em được sống trong không gian như vậy, thói quen đọc tự nguyện gắn liền với thói quen ứng xử đẹp. Góc đọc trở thành nơi các em luyện khả năng tự quản, biết tôn trọng đồ chung và con người xung quanh. Bản thân cách bài trí thân thiện, mở, không có “cách cửa uy nghiêm” của thư viện truyền thống khiến cuốn sách bớt xa lạ, học sinh bớt cảm giác đang bước vào một nơi phải im lặng vì sợ phạm luật. Không gian đọc thanh lịch ở đây là chiến lược sư phạm bằng vật chất: dạy bằng môi trường trước khi dạy bằng lời.
Văn hóa đọc học sinh: Chỉ bền nếu các em đọc vì niềm vui và tự chọn tri thức
Nhìn từ góc độ giáo dục, “thư viện mở” sẽ thất bại nếu đi kèm cách tổ chức đọc mang tính ép buộc. Tiến sĩ Phạm Thị Thúy khẳng định văn hóa đọc chỉ bền vững khi học sinh được đọc trong niềm vui, biết chọn lọc và vận dụng. Khi đọc bị biến thành nhiệm vụ phải hoàn thành để lấy điểm hoặc để báo cáo thành tích, học sinh dễ đối phó: mượn sách cho đủ số, đọc lướt để báo cáo rồi quên ngay. Mô hình thư viện trường tiểu học ở Đống Đa đặt sách ngay trong không gian sinh hoạt, cho phép học sinh đọc bất cứ lúc nào, là cách thừa nhận rằng nhu cầu đọc phải do chính các em khởi phát. Bên cạnh đó, việc bố trí sách theo chủ đề gần gũi và đa dạng, từ kỹ năng sống đến khoa học, lịch sử hay ứng xử văn minh, tạo cơ hội để học sinh học cách lựa chọn thông tin phù hợp với mình. Khi được hướng dẫn thêm kỹ năng tìm kiếm, tổng hợp, phản biện thông tin trên cả sách và Internet, học sinh không chỉ “đọc cho biết” mà bắt đầu biết đặt câu hỏi, kiểm chứng và vận dụng điều đã đọc vào bài học, hoạt động trải nghiệm hoặc đời sống cá nhân. Nói cách khác, thư viện mở trường học là nền vật chất, nhưng văn hóa đọc học sinh chỉ hình thành khi người thầy từ bỏ tư duy kiểm soát tuyệt đối, chuyển sang vai trò người dẫn đường, khơi gợi và chia sẻ đam mê đọc.
Trường Tiểu học Đống Đa: Điểm khởi đầu của mạng lưới thư viện mở trong cộng đồng
Sự kiện ngày 1.10 tại Trường Tiểu học Đống Đa không phải một lễ ra mắt đơn lẻ mà nằm trong Tuần lễ hưởng ứng học tập suốt đời với chủ đề “Thực học, thực hành, làm chủ công nghệ số và trí tuệ nhân tạo để xây dựng xã hội học tập, đẩy mạnh học tập suốt đời”. Việc lựa chọn thư viện trường tiểu học làm điểm triển khai cho thấy chính quyền địa phương nhìn văn hóa đọc như nền tảng để người dân sau này có thể tự học, làm chủ công nghệ, kể cả trí tuệ nhân tạo. Mô hình “Thư viện mở - Không gian thanh lịch” được thiết kế gắn với Quy tắc ứng xử xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh, nghĩa là mỗi hành vi đẹp trong không gian đọc đều được liên kết với hình ảnh công dân đô thị có văn hóa. Theo kế hoạch, sau giai đoạn triển khai điểm, phường Đống Đa sẽ đánh giá hiệu quả, lựa chọn những nội dung phù hợp để duy trì và nghiên cứu nhân rộng tại các trường học, nhà sinh hoạt cộng đồng, thiết chế văn hóa trên địa bàn. Nhìn sang những mô hình góc đọc thân thiện ở hành lang, cầu thang, sân trường tại nhiều trường học khác, có thể thấy đây là một xu hướng chung chứ không chỉ chuyện của một trường. Thư viện mở trường học vì thế đang dịch chuyển từ mô hình sư phạm thành một phần của chính sách văn hóa địa phương: xây trường học biết đọc để rồi có khu dân cư biết đọc, thành phố biết đọc.
Khi trường học mở cửa thư viện cho cả khu phố
Mô hình ở Đống Đa được xây dựng với mục tiêu rõ ràng: đưa sách đến gần học sinh hơn, tạo thêm không gian để các em chủ động đọc, tự học, chia sẻ tri thức, đồng thời hình thành những thói quen ứng xử đẹp trong môi trường học đường. Nhưng điểm quan trọng là hoạt động không dừng lại trong khuôn viên trường; năm nay, hoạt động được mở rộng ra cộng đồng, biến câu chuyện văn hóa đọc thành mối liên kết giữa nhà trường, gia đình và khu dân cư. Khi thư viện trường tiểu học chuyển từ “nơi lưu giữ và cho mượn sách” thành không gian đọc, trải nghiệm, giao tiếp văn hóa và sáng tạo, nó có thể được kết nối với nhà sinh hoạt cộng đồng, câu lạc bộ khu dân cư, thư viện phường. Học sinh mang thói quen đọc và quy tắc không gian đọc thanh lịch về nhà, vô tình trở thành người “truyền giáo” cho cha mẹ, anh chị. Các hoạt động xoay quanh sách – từ chia sẻ, tranh luận, thuyết trình, đến sáng tạo sản phẩm từ sách – nếu được mở rộng cho phụ huynh và người dân, sẽ khiến việc đọc không bị bó hẹp trong lứa tuổi đi học. Chính ở tầng cộng đồng này, thư viện mở trường học hoàn tất sứ mệnh: biến thói quen đọc cá nhân thành văn hóa đọc cộng đồng. Đó là nền tảng để học tập suốt đời không còn là khẩu hiệu, mà trở thành tập quán sinh hoạt thường nhật của cả khu phố.
