Văn hóa đọc trường học: từ khẩu hiệu đến năng lực tự học độc lập
Văn hóa đọc trường học là tổng hòa của không gian thư viện, hoạt động đọc sách và thói quen tự học độc lập, trong đó học sinh chủ động tìm kiếm, lựa chọn, phân tích và kết nối tri thức từ sách với đời sống, qua đó hình thành tư duy phản biện và nhân cách học tập suốt đời. Nhìn từ Khánh Hòa, Hà Tĩnh đến TP.HCM, có thể thấy các trường đang chuyển mình: không chờ học sinh đến với sách, mà chủ động đưa sách vào trung tâm mọi hoạt động giáo dục. Nhiều trường trên địa bàn Khánh Hòa đã đổi mới phương thức tổ chức và hoạt động thư viện, xây dựng góc đọc thân thiện, đa dạng hóa hình thức khuyến đọc và gắn việc đọc với các hoạt động giáo dục. Đây không chỉ là phong trào, mà là lựa chọn chiến lược để phát triển tư duy học sinh trong bối cảnh quá tải màn hình và thông tin ngắn.
Thư viện trường học: không gian học thuật hay phòng trưng bày sống động?
Nếu trước đây thư viện trường học thường bị xem như “kho sách đóng kín”, thì nay nhiều trường ở Khánh Hòa đang biến nơi này thành không gian sống động, thân thiện với học sinh. Không gian được bố trí gọn gàng, phân khu theo chủ đề, giúp các em dễ tìm sách và chủ động lựa chọn theo nhu cầu học tập lẫn sở thích. Mỗi thư viện có hơn 5.000 đầu sách với nhiều thể loại, từ sách giáo khoa, nghiệp vụ đến truyện ngắn, sách kỹ năng sống. Cách làm này không chỉ bồi đắp tri thức mà còn rèn luyện khả năng tự chọn nguồn, một kỹ năng cốt lõi của tự học độc lập. Đáng chú ý, thư viện được trang bị máy tính để học sinh tra cứu thông tin, tìm tài liệu phục vụ học tập. Khi thư viện trở thành “phòng thí nghiệm tri thức” thay vì kho lưu trữ, văn hóa đọc trường học mới có cơ hội bén rễ bền vững.
Hoạt động đọc sách: từ ngày hội đến sân khấu hóa tác phẩm
Văn hóa đọc không thể lớn lên nếu học sinh chỉ ngồi im lặng giữa những kệ sách. Các trường đang chủ động biến hoạt động đọc sách thành trải nghiệm tương tác, sáng tạo. Tại nhiều thư viện, không gian đọc được dùng để tổ chức ngày hội đọc sách, giới thiệu sách mới, kể chuyện theo sách, giao lưu với tác giả và sinh hoạt câu lạc bộ đọc sách. Ở một trường tiểu học, Lễ phát động Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam lần thứ V thu hút hơn 500 cán bộ, giáo viên và học sinh tham gia, với chủ đề “Phát triển văn hóa đọc - nền tảng xây dựng xã hội học tập”. Học sinh được tìm hiểu ý nghĩa ngày sách, chia sẻ cảm nhận về sách, từ đó khơi dậy niềm say mê đọc và tinh thần chủ động khám phá tri thức. Cách tổ chức này biến đọc sách thành sự kiện cộng đồng, thay vì nhiệm vụ cá nhân khô khan.
Học sinh bước lên sân khấu: khi tư duy phê phán cất tiếng
Điểm đáng mừng là học sinh không còn là “đối tượng được khuyến đọc” mà trở thành chủ thể lan tỏa văn hóa đọc. Tại một trường THPT chuyên ở TP.HCM, hơn 100 bài dự thi của học sinh khối 10 đã được gửi về trong hoạt động ngoại khóa “Lan tỏa văn hóa đọc – Nơi trang sách cất lời”, trước khi chọn ra 10 phần thi vào chung kết. Thông qua việc giới thiệu, cảm nhận và sân khấu hóa tác phẩm văn học, chương trình giúp khơi gợi hứng thú đọc, hình thành thói quen tự học và kết nối tri thức từ trang sách với những vấn đề trong cuộc sống. Ở đây, phát triển tư duy học sinh không dừng ở hiểu nội dung, mà mở rộng sang đặt câu hỏi, so sánh, phản biện. Khi một học sinh dùng Totto-chan để đặt lại câu hỏi về niềm vui tuổi thơ hay dùng Hai đứa trẻ để nói về ý nghĩa của ước mơ, đó chính là tư duy phê phán đang được nuôi dưỡng qua văn hóa đọc trường học.
Chương trình đọc có cấu trúc: kỷ luật tự học và chất lượng giáo dục
Điểm chung của các sáng kiến là không xem đọc sách như hoạt động phụ, mà thiết kế thành chương trình có cấu trúc gắn với mục tiêu giáo dục. Ở Khánh Hòa, việc đổi mới thư viện, xây dựng góc đọc thân thiện và đa dạng hóa khuyến đọc đang từng bước khơi dậy niềm yêu thích đọc, hình thành thói quen tự học và góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện. Một trường tiểu học khẳng định chương trình Ngày Sách đã góp phần xây dựng thói quen học tập suốt đời trong học sinh. Trong khi đó, hoạt động ngoại khóa ở trường THPT chuyên được thiết kế để duy trì thói quen đọc và hình thành thói quen tự học cho học sinh. Quan trọng hơn, một số trường lên kế hoạch cho phép truy cập tài liệu thư viện qua đường link để học sinh và giáo viên tra cứu ngay tại nhà, tạo thuận lợi cho tự học, tự nghiên cứu và chủ động khai thác tư liệu phục vụ giảng dạy. Khi kỷ luật đọc được xây dựng qua chương trình rõ ràng, văn hóa đọc trường học mới đủ sức chống lại thói quen lướt nhanh, đọc nông.
