Kỷ lục phản ánh quy mô thương mại mở rộng
Xuất nhập khẩu Việt Nam là tổng giá trị hàng hóa được bán ra nước ngoài và mua từ nước ngoài, qua đó phản ánh quy mô giao thương của nền kinh tế với thị trường quốc tế. Trong 10 tháng, tổng kim ngạch sơ bộ đạt 1.010,55 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ và lần đầu vượt mốc 1.000 tỷ USD. Đây là cột mốc đáng kể, nhưng cần đọc đúng ý nghĩa: tổng kim ngạch cộng cả xuất khẩu lẫn nhập khẩu, không phải phần giá trị Việt Nam giữ lại hay thước đo độc lập về lợi ích trong nước. Đà tăng cho thấy hoạt động thương mại đã mở rộng nhanh, trong khi thành phần của mức tăng cũng quan trọng không kém quy mô. Nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu, vì vậy kỷ lục tổng kim ngạch không đồng nghĩa với cán cân thương mại đang thặng dư trong cả giai đoạn.
Xuất khẩu tăng, nhưng dựa nhiều vào khu vực FDI
Kim ngạch xuất khẩu đạt 499,24 tỷ USD, tăng 27,5%. Sức bật tập trung rõ ở nhóm hàng công nghiệp chế biến, chiếm 90,7% tổng giá trị xuất khẩu; riêng điện tử, máy tính và linh kiện đạt 149,408 tỷ USD, tăng 71%. Máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng đạt 63,268 tỷ USD, còn điện thoại và linh kiện đạt 57,611 tỷ USD. Cơ cấu ấy cho thấy năng lực sản xuất hướng ra thị trường quốc tế là động lực chính, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về độ lan tỏa sang doanh nghiệp trong nước. Khu vực FDI chiếm 81,2% kim ngạch xuất khẩu và tăng 33%, trong khi khu vực kinh tế trong nước chiếm 18,8% và tăng 8,2%. Vì thế, kỷ lục xuất khẩu đáng ghi nhận, song chưa thể xem là bằng chứng rằng doanh nghiệp nội địa đã hưởng phần tương xứng từ đà tăng.
Nhập khẩu tăng nhanh làm cán cân chịu sức ép
Điểm cần lưu ý nằm ở phía nhập khẩu: 10 tháng đạt 511,31 tỷ USD, tăng 37,4%, nhanh hơn mức tăng xuất khẩu. Kết quả là cán cân thương mại hàng hóa lũy kế nhập siêu 12,07 tỷ USD. Mức nhập khẩu cao không tự nó chứng minh nền kinh tế yếu đi; cơ cấu công nghiệp chế biến chiếm ưu thế trong xuất khẩu khiến nhu cầu nguyên liệu, linh kiện và máy móc nhập từ bên ngoài có thể đi cùng hoạt động sản xuất. Tuy vậy, số liệu được cung cấp không đủ để xác định phần tăng nhập khẩu nào phục vụ sản xuất hay tiêu dùng, nên không nên diễn giải quá mức. Bức tranh tháng gần nhất khả quan hơn: tháng 10 xuất siêu 7,31 tỷ USD, nối tiếp mức xuất siêu 1,30 tỷ USD trong tháng 9. Hai tháng liên tiếp có thặng dư là tín hiệu tích cực, nhưng chưa xóa được thâm hụt cộng dồn của 10 tháng.
Kỷ lục cần được đánh giá cùng chất lượng tăng trưởng
Số liệu cho thấy thương mại quốc tế của Việt Nam đang mở rộng với tốc độ mạnh, nhưng cách nhìn chỉ dựa vào tổng kim ngạch sẽ bỏ qua hai điểm cốt yếu: nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu và phần lớn xuất khẩu thuộc khu vực FDI. Xuất siêu Việt Nam trong tháng 10 vì thế là diễn biến đáng chú ý, song không nên đánh đồng với trạng thái cán cân cả kỳ, vốn vẫn nhập siêu. Muốn đánh giá đầy đủ hơn chất lượng của cột mốc, cần nhìn đồng thời vào khả năng duy trì xuất khẩu, mức đóng góp của doanh nghiệp trong nước và mối liên hệ giữa nhập khẩu với sản xuất. Các dữ kiện hiện có xác nhận quy mô giao thương đã lập đỉnh; chúng chưa đủ để kết luận mức độ giá trị gia tăng được giữ lại trong nước. Kỷ lục 1.010,55 tỷ USD là dấu mốc lớn, nhưng ý nghĩa dài hạn phụ thuộc vào cơ cấu đằng sau con số.
