Kỷ lục mới cần một thước đo tham vọng hơn
Xuất nhập khẩu Việt Nam là hoạt động đưa hàng hóa sản xuất trong nước ra thị trường quốc tế và đưa nguyên liệu, máy móc cùng hàng hóa từ bên ngoài vào phục vụ sản xuất, tiêu dùng. Quy mô của hoạt động này phản ánh mức độ gắn kết của nền kinh tế với thương mại toàn cầu, nhưng chưa cho biết bao nhiêu giá trị được tạo ra trong nước. Trong 10 tháng, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa sơ bộ đạt 1.010,55 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ; đây là lần đầu con số vượt mốc 1.000 tỷ USD và là mức cao nhất từ trước đến nay. Xuất khẩu tăng 27,5%, trong khi nhập khẩu tăng 37,4%; cán cân thương mại hàng hóa nhập siêu 12,07 tỷ USD. Kết quả ấn tượng, nhưng tốc độ nhập khẩu cao hơn xuất khẩu là lời nhắc rằng quy mô không thể là thước đo duy nhất của thành công.
Đà tăng đến từ sản xuất, hội nhập và khả năng thích ứng
Mốc kỷ lục không xuất hiện ngẫu nhiên. Sản xuất trong nước phục hồi và mở rộng, nhất là ở công nghiệp chế biến, chế tạo, nhóm ngành giữ vai trò chủ lực trong xuất khẩu. Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tiếp tục đóng góp lớn trong điện tử, máy móc, thiết bị, dệt may và da giày; mạng lưới hiệp định thương mại tự do cùng nỗ lực đa dạng hóa thị trường giúp doanh nghiệp tiếp cận thêm khách hàng. Sự linh hoạt trước biến động nhu cầu, tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu chuyển đổi xanh và chính sách thương mại cũng góp phần duy trì đà tăng. Nhưng chính những động lực ấy bộc lộ giới hạn: hàng hóa có thể được sản xuất và xuất đi từ Việt Nam mà phần đáng kể nguyên liệu, linh kiện và công đoạn giá trị cao vẫn nằm ngoài tầm với của doanh nghiệp trong nước. Kỷ lục vì thế cần kéo theo một câu hỏi khó hơn: ai đang giữ phần giá trị lớn nhất?
Tăng giá trị nội địa, không chỉ tăng kim ngạch
Điểm nghẽn nằm ở khoảng cách giữa quy mô xuất khẩu và giá trị nội địa. Trong những ngành xuất khẩu lớn như điện tử, máy móc, dệt may và da giày, nhiều doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn hạn chế về quy mô, tiêu chuẩn kỹ thuật, quản trị chất lượng, đổi mới công nghệ và độ ổn định nguồn cung. Liên kết giữa doanh nghiệp nội địa với khu vực đầu tư nước ngoài cũng chưa đạt kỳ vọng, trong khi phụ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu làm giảm sức lan tỏa của xuất khẩu. Theo ông Nguyễn Anh Sơn, mục tiêu dài hạn không chỉ là duy trì kim ngạch mà còn là nâng hàm lượng giá trị Việt Nam trong từng sản phẩm và vị thế doanh nghiệp trong thương mại quốc tế. Muốn vậy, cần phát triển công nghiệp hỗ trợ ở các lĩnh vực như điện tử, bán dẫn, cơ khí chính xác và thiết bị điện, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt trở thành nhà cung cấp trong chuỗi cung ứng thay vì chỉ đảm nhận công đoạn giá trị thấp.
Bước kế tiếp phải đến được với doanh nghiệp và người lao động
Nâng cấp chuỗi cung ứng không phải mục tiêu xa vời với đời sống thường ngày. Khi doanh nghiệp trong nước cung cấp được nhiều linh kiện, nguyên liệu và dịch vụ có chất lượng, cơ hội việc làm kỹ thuật, năng lực sản xuất và khả năng chống chịu trước cú sốc bên ngoài có thể tăng lên; người lao động cũng có thêm cơ hội dịch chuyển sang những công việc đòi hỏi tay nghề cao hơn. Để biến khả năng ấy thành kết quả, doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ, chất lượng và năng lực đáp ứng tiêu chuẩn, thay vì cạnh tranh chủ yếu bằng chi phí. Thời gian tới, cơ quan quản lý và doanh nghiệp cần tiếp tục đa dạng hóa thị trường, khai thác FTA theo chiều sâu, tháo gỡ vướng mắc về tiêu chuẩn và kết nối doanh nghiệp nội địa với đối tác đầu tư nước ngoài. Mở rộng thị trường ở Trung Đông, Nam Á, châu Phi và Mỹ Latinh cũng giúp giảm lệ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Mốc 1.000 tỷ USD là thành tựu; giữ lại nhiều giá trị hơn mới là phép thử chất lượng tăng trưởng.
