Định mức tiết dạy không thể chỉ đếm giờ đứng lớp
Định mức tiết dạy là số tiết lên lớp được quy định bình quân mỗi tuần cho giáo viên, nhưng không phản ánh toàn bộ thời gian lao động cần thiết để chuẩn bị, đánh giá và hỗ trợ học sinh. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến dự thảo thông tư về chế độ làm việc của giáo viên phổ thông và dự bị đại học, thay thế quy định hiện hành; đề xuất tăng số tiết vì thế chạm đúng một câu hỏi cốt lõi: tăng năng suất bằng cách nào mà không làm giảm chất lượng dạy học? Theo dự thảo, tuần làm việc vẫn được xác định là 40 giờ, trong đó 40% dành cho giảng dạy trên lớp, 40% cho chuẩn bị bài và đánh giá học sinh, còn 20% cho hoạt động chuyên môn, bồi dưỡng và hành chính. Cách phân bổ ấy thừa nhận công việc ngoài giờ lên lớp là một phần của nghề. Bởi vậy, nếu điều chỉnh định mức mà không đo lại các phần việc còn lại, con số tiết dạy sẽ trở thành thước đo thiếu.
Đề xuất tăng định mức tiết dạy từ 1 đến 2 tiết mỗi tuần, tùy cấp học: tiểu học từ 23 lên 24 tiết, THCS từ 19 lên 20 tiết và THPT từ 17 lên 19 tiết. Bộ cho biết việc điều chỉnh nhằm ghi nhận năng lực, trình độ của đội ngũ và tận dụng công nghệ, chuyển đổi số để tối ưu thời gian, năng suất trong trường học. Mục tiêu sử dụng đội ngũ hiệu quả là hợp lý; nhưng số giờ dạy giáo viên có thể nhận không đồng nghĩa với tổng lao động giảm đi nhờ công nghệ. Khi số tiết tăng mà thời gian chấm bài, chuẩn bị học liệu và thực hiện nhiệm vụ khác vẫn giữ nguyên, áp lực giáo viên có nguy cơ tăng thay vì được giải quyết.
Mỗi tiết học còn kéo theo nhiều giờ chuẩn bị
Phần việc sau giờ lên lớp không phải khoảng trống có thể mặc nhiên lấp bằng tiết dạy mới. Với giáo viên Ngữ văn THPT phụ trách bốn lớp, khoảng 160 học sinh, một ước tính thực tế cho thấy định mức 17 tiết tương đương khoảng 12,75 giờ đứng lớp mỗi tuần; nếu dành trung bình 90 phút chuẩn bị cho mỗi tiết, riêng soạn bài và thiết kế hoạt động học tập đã có thể chiếm 25,5 giờ. Khối lượng chấm chữa cũng đáng kể: khoảng 3.200–3.520 bài mỗi năm học, mỗi bài dành trung bình 7 phút để đọc, sửa lỗi và nhận xét, tương ứng 10,7–11,7 giờ mỗi tuần trong 35 tuần học. Đây là ví dụ cho thấy tiết dạy trên thời khóa biểu chỉ là phần nhìn thấy rõ nhất, không phải toàn bộ lao động.
Cộng các nhiệm vụ ước tính ấy với đứng lớp và các hoạt động chuyên môn, tổng thời gian của giáo viên trong ví dụ có thể lên tới khoảng 57,7–58,8 giờ mỗi tuần; phép tính còn chưa bao gồm đủ mọi nhiệm vụ trong năm học. Con số này không thể áp đồng loạt cho mọi môn, trường hay giáo viên, nhưng đủ để bác bỏ cách tính định mức chỉ dựa vào số tiết. Khi quỹ thời gian chuẩn bị bị thu hẹp, giáo viên khó đầu tư cho từng bài, theo sát tiến bộ học sinh và đổi mới cách dạy. Hệ quả không dừng ở sự mệt mỏi của người dạy: học sinh cũng có thể nhận ít sự hỗ trợ cá nhân hơn.
Nhiệm vụ kiêm nhiệm làm bài toán càng lệch
Soạn bài và chấm chữa chưa phải toàn bộ phần việc ngoài lớp. Giáo viên còn xây dựng ma trận đề, dự sinh hoạt chuyên môn, bồi dưỡng thường xuyên, cập nhật hệ thống quản lý học tập, họp hành và phối hợp với phụ huynh. Giáo viên chủ nhiệm phải theo dõi chuyên cần, quản lý lớp và xử lý tình huống phát sinh; ở vùng sâu, vùng xa, việc vận động học sinh trở lại trường có thể đòi hỏi đến từng gia đình. Những đầu việc này khác nhau theo môn học, cấp học, địa bàn và điều kiện nhân lực, nên một mức quy đổi chung thiếu căn cứ dễ làm nặng thêm bất bình đẳng.
Giáo viên không nhất thiết phản đối việc phân công hợp lý hay tăng tiết trong mọi trường hợp. Điều họ yêu cầu là định mức phải gắn với lượng lao động thực tế và điều kiện hoàn thành nhiệm vụ, thay vì coi thêm tiết đứng lớp là dấu hiệu duy nhất của hiệu quả. Chất lượng bài dạy, tiến bộ của học sinh, yêu cầu đổi mới phương pháp và thời gian đánh giá cũng cần được nhìn nhận. Nếu công việc kiêm nhiệm và chuyên môn không được tính, phần thiếu hụt sẽ bị đẩy thành công việc ngoài giờ mà không hiện rõ trong cách quản lý nhân lực.
Muốn dùng đội ngũ hiệu quả, phải đo đủ lao động
Bước tiếp theo nên là khảo sát trực tiếp tại các trường, phân biệt khối lượng công việc theo môn, cấp học và địa bàn trước khi chốt định mức. Cơ quan quản lý cũng cần lắng nghe giáo viên ở những điều kiện công tác khác nhau, rồi xây dựng cơ chế quy đổi hợp lý cho soạn bài, chấm chữa, công tác chuyên môn và nhiệm vụ kiêm nhiệm. Một cuộc khảo sát như vậy không làm mất đi mục tiêu tối ưu hóa đội ngũ; trái lại, nó giúp xác định nơi nào có thể tổ chức công việc tốt hơn và nơi nào đang thiếu nhân lực.
Tăng định mức tiết dạy có thể là lựa chọn chính sách, nhưng chỉ thuyết phục khi dựa trên bức tranh đầy đủ về thời gian lao động, điều kiện làm việc và yêu cầu đổi mới giáo dục. Đánh giá hiệu quả bằng số tiết đơn thuần vừa dễ bỏ qua chất lượng, vừa khiến những đóng góp khó đếm bị xem nhẹ. Kết luận cần rõ ràng: trước khi yêu cầu giáo viên đứng lớp nhiều hơn, hãy tính đúng những giờ họ dành để bài học có chất lượng và học sinh được theo sát. Sử dụng đội ngũ hiệu quả phải bắt đầu bằng việc ghi nhận toàn bộ công việc, không chỉ phần diễn ra trước bảng.
