Từ tiền kiểm sang hậu kiểm: thay đổi cách Nhà nước nhìn doanh nghiệp
Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm pháp luật trong lĩnh vực kinh doanh là việc Nhà nước giảm bớt các khâu xin - cho, kiểm tra, cấp phép trước khi doanh nghiệp được tham gia thị trường, đồng thời tăng cường giám sát trong và sau quá trình hoạt động, dựa trên quản lý rủi ro và trách nhiệm giải trình rõ ràng của cả cơ quan quản lý lẫn chủ thể kinh doanh.
Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của Quốc hội khóa XVI bế mạc chiều 24/8 sau 17 ngày làm việc, thông qua 15 luật và 6 nghị quyết quy phạm pháp luật, đồng thời cho ý kiến lần đầu với 7 dự án luật khác. Ngay sau phiên bế mạc, Văn phòng Quốc hội tổ chức họp báo công bố kết quả kỳ họp. Điều đáng nói không chỉ là số lượng văn bản mà là một bước ngoặt trong tư duy: từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm. Đây là nền tảng nhận thức cho cải cách pháp luật kinh doanh theo hướng coi doanh nghiệp là đối tác phát triển, không phải đối tượng bị nghi ngờ mặc định.
Hậu kiểm pháp luật và cắt giảm thủ tục: tác động cụ thể lên doanh nghiệp
Điểm then chốt của đợt cải cách pháp luật kinh doanh lần này là sự chuyển dịch tư duy quản lý “mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm”, gắn với cắt giảm triệt để thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền. Cách tiếp cận mới này hướng tới một môi trường kinh doanh Việt Nam năng động hơn, nơi Nhà nước tập trung kiểm soát các rủi ro thực sự cần thiết, thay vì “trói” mọi hoạt động bằng giấy phép và con dấu.
Một luật sửa đổi 4 luật trong lĩnh vực khoa học, công nghệ giúp cắt 47 điều kiện kinh doanh, còn trong nông nghiệp và môi trường cắt thêm 40 điều kiện khác; 24 thủ tục hành chính trước đây thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường được chuyển xuống UBND cấp tỉnh. Cùng lúc, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư rút số ngành nghề kinh doanh có điều kiện từ 198 xuống 137. Đây là những con số biết nói: mỗi dòng điều kiện bị bãi bỏ là bớt đi một lần gõ cửa, một bộ hồ sơ, một cơ hội nhũng nhiễu.
Không để doanh nghiệp phải chờ đợi: cam kết phải biến thành hành động
Các đạo luật mới chỉ là nửa chặng đường; phần còn lại nằm ở tốc độ đưa luật vào cuộc sống. Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh công tác tổ chức thực hiện phải được triển khai “đồng bộ, khẩn trương, bài bản” để các quyết sách sớm đi vào đời sống. Ông yêu cầu Chính phủ, các bộ, ngành, địa phương chủ động ban hành đủ văn bản dưới luật và chuẩn bị điều kiện thi hành ngay từ thời điểm văn bản có hiệu lực. Quan điểm này rất rõ ràng: nếu luật tốt mà chậm được hướng dẫn, doanh nghiệp vẫn bị mắc kẹt trong “vùng xám” pháp lý.
Tuyên bố “nội dung thuộc thẩm quyền của cấp nào, cấp đó phải chủ động quyết định, quyết làm, không trông chờ, đùn đẩy, không được để người dân, doanh nghiệp phải chờ đợi” là một thông điệp chính trị mạnh. Nó chuyển áp lực sang bộ máy thực thi: không thể viện cớ “đợi hướng dẫn” để trì hoãn cắt giảm thủ tục hành chính. Đối với doanh nghiệp, điều họ cần không chỉ là ít giấy phép hơn, mà là biết chắc bao giờ những thay đổi trên giấy bước ra cửa sổ một cửa.
Linh hoạt, hậu kiểm và quản lý rủi ro: không phải buông lỏng quản lý
Một lo ngại dễ xuất hiện khi nói tới hậu kiểm pháp luật là nguy cơ buông lỏng quản lý. Tuy nhiên, tinh thần của các sửa đổi luật cho thấy hướng đi khác: kiểm soát rủi ro dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc và các cơ chế hậu kiểm phù hợp. Thay vì “chặn ngay từ cửa” mọi ngành nghề, Nhà nước phân loại rủi ro: lĩnh vực nào phải tiền kiểm, lĩnh vực nào đủ an toàn để chuyển trọng tâm sang hậu kiểm. Đó là quản lý thông minh chứ không phải quản lý lỏng lẻo.
Luật Đầu tư sửa đổi đặt yêu cầu mỗi điều kiện để chủ thể kinh tế tham gia thị trường phải có cơ sở rõ ràng và thật sự cần thiết tương ứng với rủi ro cần kiểm soát. Đại biểu Quốc hội Phạm Thị Hồng Yến kỳ vọng các quyết sách này vừa tạo thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp tham gia môi trường đầu tư kinh doanh, vừa không buông lỏng quản lý với các lĩnh vực liên quan sức khỏe cộng đồng, môi trường, an toàn xã hội, trật tự công cộng, quốc phòng, an ninh, đạo đức xã hội. Đây là cách cân bằng hợp lý giữa tự do kinh doanh và an toàn xã hội.
Quốc hội linh hoạt hơn, doanh nghiệp có dám đi nhanh hơn?
Kỳ họp này cho thấy Quốc hội không còn là “máy thông qua luật” theo nhịp cố định, mà là một thiết chế linh hoạt, nhanh chóng, quyết liệt, đồng hành với Chính phủ và các cơ quan trong việc tạo lập hành lang pháp lý cho phát triển. Chỉ chưa đầy hai tháng nữa, Quốc hội sẽ họp tiếp lần thứ hai để xử lý một khối lượng lập pháp lớn, đòi hỏi các cơ quan duy trì nhịp độ làm việc khẩn trương, chủ động, khoa học. Đó là tín hiệu tích cực: luật pháp sẽ được cập nhật thường xuyên hơn với yêu cầu của thị trường.
Tuy vậy, sức sống của cải cách pháp luật kinh doanh nằm ở phản ứng của thị trường. Nếu doanh nghiệp vẫn quen “xin cho” để tìm ưu ái, hoặc cán bộ quen giữ giấy phép để giữ quyền lực, thì hậu kiểm pháp luật khó phát huy hết tác dụng. Bước chuyển tư duy xây dựng pháp luật “tập trung tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực, tạo cơ hội và tiền đề tăng trưởng nhanh” mới chỉ là điểm xuất phát. Môi trường kinh doanh Việt Nam sẽ bứt phá hay không phụ thuộc vào việc cả hệ thống – từ Quốc hội, Chính phủ tới từng doanh nghiệp – có dám vận hành theo tinh thần linh hoạt, minh bạch và trách nhiệm hay không.
