Cắt giảm điều kiện kinh doanh: Không còn chỗ cho “trang trí chính sách”
Cắt giảm điều kiện kinh doanh là quá trình rà soát, loại bỏ các yêu cầu, thủ tục và giấy phép không cần thiết áp đặt lên doanh nghiệp, nhằm giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ và chuyển trọng tâm quản lý nhà nước từ việc cấp phép trước sang kiểm soát sau dựa trên rủi ro.
Thông điệp quan trọng nhất lúc này là: hoặc cắt giảm điều kiện kinh doanh một cách thực chất, hoặc chấp nhận môi trường kinh doanh tiếp tục bị kìm hãm bởi chi phí vô hình. Khi cho ý kiến tại phiên họp tổ, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu tiếp tục rà soát để cắt giảm thực chất các điều kiện đầu tư kinh doanh, chứ không chỉ sửa vài điều khoản mang tính hình thức. Mục tiêu đặt ra là cụ thể hóa chủ trương cắt tối thiểu 30% điều kiện đầu tư kinh doanh, gắn trực tiếp với cải thiện môi trường kinh doanh và phát triển doanh nghiệp.
Nếu nhìn lại, danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện đã giảm từ 267 xuống 243, rồi 227 và nay dự thảo đề xuất bỏ thêm 58 ngành nghề. Con số đẹp không có nghĩa là doanh nghiệp nhẹ gánh, bởi điều họ đối diện là số lớp giấy phép, cách diễn giải tùy tiện và những điều kiện định tính khó lường. Chính ở điểm này, cải cách quy định Việt Nam phải chuyển từ đếm số ngành nghề sang đo chi phí tuân thủ mà doanh nghiệp bỏ ra mỗi ngày.
Tiền kiểm sang hậu kiểm: Kiểm soát sau hành chính mới là “bài thi thật”
Cốt lõi của đợt cải cách này là chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm – hay nói cách khác là giảm bớt khâu xin – cho trước khi kinh doanh, thay bằng kiểm soát sau hành chính dựa trên mức độ rủi ro. Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh rõ yêu cầu chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, vừa giảm chi phí tuân thủ, vừa nâng cao trách nhiệm tự chịu trách nhiệm của doanh nghiệp.
Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật quản lý, mà là thay đổi quan hệ giữa nhà nước và thị trường. Tiền kiểm nặng nề tạo tâm lý “xin – cho”, khiến cơ quan quản lý bị cuốn vào việc xét từng hồ sơ, trong khi nguồn lực hạn chế. Hậu kiểm, nếu làm đúng, cho phép dồn nguồn lực vào khâu thanh tra, kiểm tra dựa trên rủi ro, dùng dữ liệu số để phát hiện vi phạm thay vì chặn đứng hoạt động kinh doanh ngay từ cửa.
Vấn đề là, hậu kiểm chỉ hiệu quả khi đi kèm tiêu chí rủi ro rõ ràng, cơ sở dữ liệu dùng chung và kỷ luật thực thi nghiêm. Nếu không, chúng ta chỉ chuyển từ một lớp kiểm soát trước sang một lớp kiểm soát sau chồng thêm, khiến doanh nghiệp vừa phải xin phép, vừa phải chuẩn bị tinh thần bị kiểm tra dày đặc. Cải cách quy định Việt Nam vì thế phải nhất quán: cắt điều kiện trước, đồng thời xây quy trình hậu kiểm minh bạch và có thể dự báo.
Thủ tục thuế hải quan: Gỡ nút thắt để doanh nghiệp không phải “đi vòng”
Nếu luật nói cắt giảm điều kiện kinh doanh mà thực thi vẫn buộc doanh nghiệp “chạy cửa sau” thì cải cách thất bại. Ngày 8/8, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng làm việc với các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp để tháo gỡ vướng mắc trong lĩnh vực thuế, hải quan. Trọng tâm là không để doanh nghiệp phải “đi vòng” khi giải quyết thủ tục – nghĩa là không buộc họ qua thêm các khâu trung gian, dịch vụ hay hồ sơ không cần thiết.
Thời gian qua, Bộ Tài chính thúc đẩy cải cách thủ tục thuế, hải quan, chuyển đổi số và hiện đại hóa quản lý, với người dân, doanh nghiệp là trung tâm. Trong 7 tháng đầu năm, tổng quy mô miễn, giảm, gia hạn thuế, phí và tiền thuê đất đạt khoảng 173.600 tỷ đồng, chi phí tuân thủ thủ tục thuế giảm khoảng 51% so với năm 2024. Đây là con số ấn tượng, nhưng vẫn chưa đủ nếu ở thực tế doanh nghiệp phải cung cấp lại thông tin mà Nhà nước đã có, hồ sơ kéo dài và cách hiểu quy định mỗi nơi một kiểu.
Chỉ đạo đáng chú ý của Phó Thủ tướng là cơ quan thuế, hải quan và địa phương không được yêu cầu thêm hồ sơ, thủ tục ngoài quy định, hoặc yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại dữ liệu Nhà nước đã có. Đồng thời, các bộ ngành phải phối hợp theo cơ chế “một cửa, một đầu mối, một thời hạn” để tránh tình trạng doanh nghiệp bị đẩy đi đẩy lại giữa các cơ quan. Nói thẳng, nếu thủ tục thuế hải quan không được đơn giản hóa thực chất, mọi nỗ lực cải thiện môi trường kinh doanh sẽ bị bào mòn ngay tại khâu biên giới và nghĩa vụ tài chính.
Ngăn “giấy phép con” và bảo vệ doanh nghiệp tuân thủ tốt
Một nguy cơ lớn của các đợt cải cách trước là tình trạng bãi bỏ điều kiện này nhưng lại phát sinh “giấy phép con” dưới hình thức thông tư, quy chế nội bộ hoặc yêu cầu nghiệp vụ. Chủ tịch Quốc hội yêu cầu cơ quan soạn thảo chỉ giữ lại các ngành, nghề thực sự cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, sức khỏe cộng đồng, đạo đức xã hội và bảo vệ môi trường. Điều này đồng nghĩa với việc mọi điều kiện kinh doanh khác phải bị xem là ngoại lệ cần giải trình, chứ không phải chuẩn mực mặc định.
Một điểm quan trọng khác là thiết lập cơ chế rà soát định kỳ để kịp thời loại bỏ những điều kiện kinh doanh không còn phù hợp với thực tiễn và thông lệ quốc tế, nhất là trong các lĩnh vực mới như kinh tế số, đổi mới sáng tạo và tài chính số. Nếu không có cơ chế này, danh mục điều kiện sẽ lại “phình” lên sau mỗi vài năm, kéo theo chi phí tuân thủ tăng trở lại và làm suy yếu động lực đầu tư.
Ở góc độ thi hành, Phó Thủ tướng yêu cầu đẩy mạnh quản lý theo rủi ro, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm đối với doanh nghiệp tuân thủ tốt. Đây là bước đi đúng: doanh nghiệp chấp hành nghiêm phải được hưởng lợi từ thủ tục đơn giản hơn, thời gian xử lý nhanh hơn, thay vì bị đối xử như những trường hợp rủi ro cao. Cách phân biệt này vừa khuyến khích tuân thủ, vừa cho phép cơ quan quản lý dồn lực vào các đối tượng có dấu hiệu vi phạm.
Kết luận: Kiểm soát sau phải đi cùng trách nhiệm giải trình
Ý nghĩa lớn nhất của đợt cải cách lần này là chuyển trọng tâm từ “xin – cho” sang “tự chịu trách nhiệm”, từ giấy phép hình thức sang kiểm soát dựa trên rủi ro. Nhưng để điều đó không dừng ở khẩu hiệu, cả hệ thống phải chấp nhận thay đổi thói quen: cơ quan soạn thảo luật phải dám bỏ, cơ quan thực thi phải dám chịu trách nhiệm, còn doanh nghiệp phải quen với việc kê khai trung thực vì biết rằng hậu kiểm sẽ ngày càng chặt chẽ hơn.
Theo chỉ đạo, các kiến nghị thuộc thẩm quyền Bộ Tài chính về hoàn thuế giá trị gia tăng, hóa đơn điện tử, chi phí được trừ, ưu đãi thuế và giao dịch liên kết phải được xử lý hoặc hướng dẫn trước ngày 31/8. Đây là thử nghiệm cụ thể cho cam kết “hỗ trợ doanh nghiệp bằng từng thủ tục được rút ngắn, từng chi phí được cắt giảm”. Nếu làm đến nơi đến chốn, kiểm soát sau hành chính sẽ không phải là nỗi lo mới của doanh nghiệp, mà là nền tảng cho một môi trường kinh doanh minh bạch, có thể dự báo và ít cơ hội cho tùy tiện.
