Từ tiền kiểm sang hậu kiểm: Bước ngoặt tư duy làm luật
Chuyển đổi từ mô hình tiền kiểm sang hậu kiểm trong xây dựng pháp luật là việc Nhà nước giảm can thiệp bằng phê duyệt trước, cắt giảm thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, đồng thời tăng kiểm tra, giám sát sau khi doanh nghiệp đã vào thị trường, nhằm tạo môi trường kinh doanh thông thoáng nhưng vẫn kiểm soát rủi ro. Tại kỳ họp không thường lệ thứ Nhất của Quốc hội khóa XVI, kết thúc sau 17 ngày làm việc chiều 24/8, Quốc hội đã thông qua 15 luật, 6 nghị quyết quy phạm pháp luật và cho ý kiến lần đầu với 7 dự án luật để kịp thời gỡ vướng thực tiễn. Đây không còn là điều chỉnh kỹ thuật mà là chuyển dịch tư duy: từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”, đặt người dân, doanh nghiệp làm trung tâm xây dựng pháp luật. Bản chất là chấp nhận ít giấy phép hơn, nhiều trách nhiệm hơn – cả của cơ quan công quyền lẫn doanh nghiệp.
Cắt giảm thủ tục hành chính: Con số biết nói và ý nghĩa thực tế
Nếu chỉ nói “cắt giảm thủ tục hành chính” chung chung thì dễ nghe nhưng khó đo. Lần này, các con số cho thấy mức độ thay đổi: Luật sửa đổi 4 luật trong lĩnh vực khoa học – công nghệ cắt 47 điều kiện kinh doanh; trong nông nghiệp và môi trường cắt thêm 40 điều kiện, đồng thời chuyển 24 thủ tục từ Bộ xuống UBND cấp tỉnh. Luật Đầu tư sửa đổi tiếp tục thu hẹp ngành nghề kinh doanh có điều kiện từ 198 xuống còn 137. Đây là cắt giảm đúng nghĩa, trực tiếp vào những khâu vốn kéo dài thời gian và tăng chi phí giao dịch. Với doanh nghiệp, mỗi điều kiện và thủ tục bị bãi bỏ là bớt một vòng xin – cho, bớt rủi ro “đợi mãi không biết đến lượt mình”. Ý nghĩa chính trị là đổi mới môi trường kinh doanh; ý nghĩa kinh tế là giải phóng thời gian, nhân lực, vốn khỏi các quy trình giấy tờ không còn cần thiết.
Tiền kiểm – hậu kiểm pháp luật: Dịch chuyển rủi ro sang giai đoạn phù hợp
Chuyển sang mô hình tiền kiểm hậu kiểm pháp luật không có nghĩa là buông lỏng quản lý, mà là dịch rủi ro về đúng giai đoạn. Tinh thần sửa luật lần này là phân loại rủi ro: rủi ro nào bắt buộc phải tiền kiểm thì giữ lại, còn rủi ro kiểm soát được bằng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc hay hậu kiểm thì chuyển sang cơ chế sau cấp phép. Như vậy, Nhà nước tập trung nguồn lực vào những rủi ro “thực sự cần thiết” thay vì dàn trải. “Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư sẽ tạo thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp tham gia môi trường đầu tư kinh doanh, nhưng đồng thời cũng không buông lỏng quản lý”. Đối với doanh nghiệp, lợi ích lớn nhất là quyết định đầu tư không bị treo trên đống hồ sơ chờ duyệt, mà được đưa ra thị trường nhanh hơn và chịu kiểm tra bằng kết quả thực.
Cơ quan công quyền phải dám quyết, không để doanh nghiệp chờ đợi
Một môi trường pháp lý thoáng đến đâu cũng có thể bị “hãm phanh” nếu bộ máy thi hành vẫn sợ trách nhiệm, né quyết định. Thông điệp của Chủ tịch Quốc hội là trực diện: nội dung thuộc thẩm quyền cấp nào thì cấp đó phải chủ động quyết định, quyết làm, “không trông chờ, đùn đẩy; không được để người dân, doanh nghiệp phải chờ đợi”. Cùng với đó là yêu cầu Chính phủ, bộ, ngành, địa phương ban hành kịp thời văn bản hướng dẫn và chuẩn bị điều kiện để thi hành luật, nghị quyết ngay khi có hiệu lực. Nếu không, cắt giảm thủ tục trên giấy sẽ bị vô hiệu bởi tầng tầng lớp lớp hướng dẫn chậm trễ. Doanh nghiệp có quyền kỳ vọng vào một bộ máy không chỉ giảm quy trình duyệt dự án trên danh nghĩa, mà còn rút ngắn thời gian xử lý thực tế bằng các quyết định nhanh, rõ, có trách nhiệm.
Tạo dư địa cho đầu tư và yêu cầu rà soát thể chế đồng bộ
Những quyết định này không đơn thuần phục vụ cải cách hành chính, mà nhắm tới mục tiêu tăng trưởng nhanh, tạo dư địa rộng hơn cho đầu tư và kinh doanh. Quốc hội xác định đây là nền tảng pháp lý để Chính phủ, bộ, ngành, địa phương “tạo thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước” trong giai đoạn “tăng tốc, bứt phá” nhằm hướng tới tăng trưởng hai con số và các mục tiêu phát triển giai đoạn 2026 – 2030. Nhưng để thể chế hóa chính sách đi vào cuộc sống, chỉ sửa vài luật là chưa đủ. Yêu cầu đặt ra là phải đẩy nhanh tổng rà soát hệ thống quy phạm pháp luật, bảo đảm tính đồng bộ, minh bạch và không để quy định “con” phá vỡ tinh thần đổi mới của luật “mẹ”. Doanh nghiệp cần một thông điệp rõ: sau mỗi kỳ họp, môi trường pháp lý phải dễ đoán hơn, ít rủi ro “ẩn” hơn và chi phí tuân thủ thấp hơn.
