Chính sách STEM mới: Mở cánh cửa ra ngoài lớp học
Giáo dục STEM ngoài nhà trường là việc tổ chức hoạt động học tập về khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán tại các cơ sở sản xuất, trường đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng và không gian thực tế khác, trên nguyên tắc tự nguyện, an toàn, có sự đồng thuận của phụ huynh và không nhằm mục đích quảng cáo hay bán hàng. Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến cho dự thảo Thông tư quy định việc tổ chức giáo dục STEM trong giáo dục phổ thông nhằm tạo khung pháp lý thống nhất, khắc phục tình trạng triển khai chắp vá giữa các địa phương và nhà trường. Điểm đáng chú ý nhất của chính sách STEM mới là cho phép hoạt động STEM ngoài nhà trường, giúp học sinh STEM ngoài trường tiếp cận môi trường sản xuất, nghiên cứu và ứng dụng công nghệ thực tế. Đây là bước đi thể hiện quan điểm: đổi mới phải gắn với thực tiễn, nhưng không được gây thêm áp lực chương trình hay chi phí bắt buộc cho gia đình.
Không thêm môn STEM mới: Linh hoạt nhưng tránh quá tải
Dự thảo khẳng định không tạo thêm môn học, không thêm tiết dạy, không lập sổ sách hay loại hình đánh giá riêng cho STEM. Nói cách khác, giáo dục STEM ngoài trường được xem là phần mở rộng của chương trình hiện hành, chứ không phải “gánh nặng mới” cho giáo viên và học sinh. Chính sách này chọn hướng ngoại khóa: bài học STEM tích hợp trong các môn hiện có, câu lạc bộ và hoạt động trải nghiệm tự nguyện, cộng với nghiên cứu khoa học kỹ thuật dành cho học sinh có năng lực và hứng thú. Về mặt định hướng, đây là quyết định hợp lý. Nếu thêm môn STEM mới, hệ thống sẽ lập tức gặp khủng hoảng thời khóa biểu và nhân lực. Tuy nhiên, lựa chọn ngoại khóa cũng đặt ra nguy cơ STEM bị xem là “phụ”, dễ bị hy sinh khi trường quá tải với các mục tiêu thi cử. Muốn hoạt động STEM ngoài nhà trường thực chất, Bộ và các trường phải coi đây là không gian giáo dục quan trọng, chứ không phải “chương trình tô điểm” cho báo cáo.
Cơ hội cho học sinh STEM ngoài trường: Từ sách vở tới dây chuyền sản xuất
Khi hoạt động STEM ngoài nhà trường được triển khai ở cơ sở sản xuất, trường đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng…, học sinh có cơ hội vận dụng kiến thức vào thực tiễn thay vì chỉ học trên giấy. Thầy Nguyễn Thanh Hải nhận xét, nếu tổ chức đúng cách, học sinh có thể quan sát quy trình sản xuất và ứng dụng khoa học, giúp hoạt động STEM “có chiều sâu hơn” và gắn với đời sống. Đó là lúc môn Vật lý không dừng ở công thức, môn Tin học không dừng ở cú pháp, mà trở thành dây chuyền, robot, phần mềm trong nhà máy. Từ góc độ năng lực, giáo dục STEM ngoài trường giúp học sinh rèn kỹ năng thực hành, giải quyết vấn đề, làm việc nhóm và định hướng nghề nghiệp sớm. Hiệu trưởng một trường trung học cơ sở tại Phú Thọ nhấn mạnh, khi được trực tiếp trải nghiệm, học sinh hào hứng hơn và kết nối được lý thuyết với thực hành, từ đó nâng cao hiệu quả học tập. Cơ hội là rõ ràng: nếu được tiếp cận đủ nhiều không gian thực tế, học sinh sẽ hiểu rõ hơn giá trị của kiến thức khoa học trong cuộc sống.
Theo một hiệu trưởng, “khi được trực tiếp trải nghiệm, học sinh sẽ hào hứng hơn, đồng thời có điều kiện rèn luyện kỹ năng thực tế, từ đó gắn kiến thức lý thuyết với thực hành và nâng cao hiệu quả học tập”.
Bài toán kinh phí và liên kết: Điểm nghẽn nếu không nói rõ
Các lãnh đạo trường phổ thông đều nhìn nhận hoạt động STEM ngoài nhà trường là thiết thực, nhưng họ cũng thẳng thắn chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất: kinh phí. Đưa học sinh đến doanh nghiệp, viện nghiên cứu, bảo tàng đòi hỏi chi phí tổ chức, đi lại, chuẩn bị chuyên gia và tài liệu. Một hiệu trưởng nhận xét, nhà trường có thể chủ động kết nối đối tác, nhưng nếu thiếu nguồn lực tài chính thì khó biến ý tưởng thành chương trình trải nghiệm STEM thường xuyên và bền vững. Dự thảo cho phép huy động kinh phí từ ngân sách, nguồn thu hợp pháp của nhà trường và các tài trợ hợp pháp, đồng thời khẳng định không tạo nghĩa vụ đóng góp bắt buộc cho học sinh, phụ huynh. Quan điểm này là cần thiết để bảo vệ công bằng giáo dục, nhưng nếu không có cơ chế rõ ràng khuyến khích doanh nghiệp, trường đại học và tổ chức khoa học tham gia, nguy cơ STEM ngoài nhà trường trở thành “đặc quyền” của những nơi có sẵn điều kiện vẫn hiện hữu.
Phụ huynh, nhà trường cần đóng vai trò gì để chính sách đi vào thực chất?
Dự thảo Thông tư chọn nguyên tắc tự nguyện, an toàn, có sự đồng thuận của cha mẹ học sinh cho mọi hoạt động STEM ngoài nhà trường. Điều này đặt phụ huynh vào vị trí đồng quyết định, chứ không chỉ là người “đóng tiền và chờ thông báo”. Muốn chính sách STEM mới đi vào thực chất, phụ huynh cần chủ động tìm hiểu nội dung, đặt câu hỏi về mục tiêu học tập, mức độ an toàn và hiệu quả trải nghiệm, thay vì chỉ quan tâm chuyện có tốn thêm thời gian thi cử hay không. Về phía trường, các hiệu trưởng đều mong muốn có cơ chế kết nối rõ ràng, thuận lợi và sự đồng hành lâu dài từ đơn vị bên ngoài. Nếu liên kết chỉ mang tính phong trào, vài buổi tham quan rồi dừng lại, giáo dục STEM ngoài trường sẽ không tạo được thay đổi bền vững. Ngược lại, khi nhà trường coi doanh nghiệp và trường đại học là đối tác giáo dục thường xuyên, học sinh STEM ngoài trường sẽ được học đi đôi với hành, xây dựng năng lực khoa học và công nghệ một cách có chiều sâu.
