Giáo dục AI trung học: bước ngoặt chính sách và thông điệp cho học sinh
Giáo dục AI trung học là việc tích hợp kiến thức, kỹ năng về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu và tư duy thuật toán vào chương trình bậc phổ thông, kết hợp với phòng học STEM, chuyển đổi số trường học và ứng dụng AI giáo dục để chuẩn bị cho học sinh năng lực làm việc, sáng tạo trong nền kinh tế số. Mũi nhọn này không còn là câu chuyện xa vời, mà đã được đẩy lên thành ưu tiên chính trị thông qua Nghị quyết số 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Điều đáng nói là các quyết sách đang đi thẳng vào trường trung học, nơi định hình tư duy nghề nghiệp và giá trị sống của thế hệ trẻ. Nếu làm tốt, lớp học AI và STEM có thể biến trường học thành môi trường học tập mở, đối thoại với công nghệ thay vì bị công nghệ áp đặt.
Quảng Ninh và Phú Thọ: hai cách tiếp cận giáo dục AI và chuyển đổi số
Điểm sáng rõ nét của giáo dục AI trung học hiện nay nằm ở những địa phương đi trước, với hai điển hình Quảng Ninh và Phú Thọ. Tại Quảng Ninh, giáo dục AI được triển khai sớm, thí điểm tại 118 cơ sở giáo dục, gắn với báo cáo một năm thực hiện Nghị quyết số 71. Đây không chỉ là thử nghiệm kỹ thuật, mà là tuyên bố rằng AI phải hiện diện trong lớp học, kể cả ở vùng cao, nơi học sinh đã có thể học bằng máy chiếu ứng dụng AI. Trong khi đó, Phú Thọ chọn cách xây nền trước: số hóa dữ liệu của 1.932 trường học, 69.813 giáo viên và 970.448 học sinh, chuẩn hóa học bạ số, sổ điểm điện tử và đưa AI vào khâu giao bài, quản lý. Hai hướng đi khác nhau nhưng đều cho thấy một điều: nếu không có dữ liệu sạch và hạ tầng số, mọi tham vọng giáo dục AI chỉ là khẩu hiệu.
Phòng học STEM: nơi học sinh chạm tay vào công nghệ
Không thể nói đến giáo dục AI trung học mà bỏ qua phòng học STEM – không gian nơi học sinh thử nghiệm, sai và sửa cùng công nghệ. Ở Phú Thọ, toàn tỉnh hiện có 27 phòng học STEM riêng biệt và 215 phòng học tích hợp, chưa kể 3 phòng học STEM tiêu chuẩn quốc tế cùng 250 máy tính vừa được hỗ trợ, tạo ra những hạt nhân thực hành lý tưởng. Một địa phương khác đã vận hành hiệu quả 3 phòng thực hành giáo dục STEM tại 3 trường học, giúp học sinh tiếp cận thiết bị chuyên dụng, học liệu thông minh và hệ thống quản lý học tập trên nền tảng số. Những con số này cho thấy STEM không còn là vài tiết ngoại khóa mà đang trở thành cấu phần của chương trình, nơi học sinh làm mô hình robot, lập trình đơn giản và hiểu cách dữ liệu nuôi sống AI. Nếu không mở rộng loại phòng học này, khẩu hiệu đào tạo nhân lực cho Cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ khó thành hiện thực.
Chuyển đổi số trường học: từ dữ liệu đến thay đổi thói quen dạy và học
Điểm tích cực là chuyển đổi số trường học đã đi sâu vào hoạt động hàng ngày, chứ không dừng ở vài cổng thông tin. Ở Phú Thọ, 100% cơ sở giáo dục sử dụng phần mềm quản trị nhà trường; toàn bộ trường phổ thông ứng dụng sổ điểm điện tử và học bạ số. Một địa phương khác đạt 100% cơ sở giáo dục kết nối internet cáp quang, 100% trường học dùng học bạ điện tử, giáo viên cấp trung học đều ký số hồ sơ chuyên môn và học bạ. Trong lĩnh vực tuyển sinh và quản lý, 100% cơ sở giáo dục đã dùng phần mềm quản lý trực tuyến và tuyển sinh đầu cấp online. Những chuyển đổi này buộc giáo viên phải thay đổi: dùng ChatGPT, Gemini để xây dựng kế hoạch bài dạy, thiết kế học liệu số, ma trận đề thi; học sinh nộp bài qua hệ thống quản lý học tập (LMS) và học cách sử dụng AI có trách nhiệm. Đây chính là lớp học mới, nơi kỹ năng số trở thành năng lực nền tảng, không kém toán hay ngôn ngữ.
Cơ hội cho học sinh, thách thức về hạ tầng và bước đi tiếp theo
Nhìn từ học sinh, giáo dục AI trung học và ứng dụng AI giáo dục mở ra cơ hội rõ rệt: tiếp cận dữ liệu chuẩn, học bạ số, kho học liệu trực tuyến và các lớp STEM, từ đó sớm hình thành tư duy tính toán, phân tích dữ liệu và sáng tạo công nghệ. Khi hơn 70% cán bộ, giáo viên đạt chuẩn kỹ năng số cơ bản và hơn 50% được bồi dưỡng kỹ năng phân tích, sử dụng dữ liệu, học sinh có nền tảng để bước vào môi trường học tập hiện đại. Một câu nói đáng trích là: “Cơ sở dữ liệu tập trung đã được xây dựng, chuẩn hóa với gần một triệu học sinh, hướng tới tiêu chí đúng, đủ, sạch, sống”. Tuy vậy, khoảng cách số vẫn đáng lo: quá trình chuyển đổi số ở Phú Thọ đối mặt với khó khăn về trang thiết bị tại khu vực miền núi và các cơ sở mầm non, cơ chế tài chính cho học liệu số chưa đồng bộ. Trong khi đó, tại Quảng Ninh mới hoàn thành 13 trong 27 nhiệm vụ đột phá giáo dục, đạt 48,14%, các nhiệm vụ còn lại sẽ tiếp tục triển khai trong năm 2026 và các năm sau. Nếu không sớm giải bài toán hạ tầng, đặc biệt ở vùng khó khăn, giáo dục AI và STEM có nguy cơ tạo thêm một tầng bất bình đẳng mới: học sinh thành phố làm dự án AI, còn học sinh vùng cao vẫn lo thiếu máy tính.
