Giảm áp lực thi cử là gì và vì sao phải bắt đầu từ nhà trường
Giảm áp lực thi cử là một chiến lược tổng thể nhằm cắt bớt các cuộc thi, thay đổi phương pháp đánh giá học sinh và tổ chức lại tuyển sinh, để trọng tâm quay về nhu cầu, sự tiến bộ và sức khỏe tinh thần của người học thay vì chạy theo thành tích ngắn hạn. Không thể phủ nhận vai trò của các cuộc thi trong việc khuyến khích tinh thần thi đua, tạo động lực cho giáo viên và học sinh, nhưng khi số lượng cuộc thi tăng lên, việc dành quá nhiều thời gian cho chuẩn bị, tổ chức cũng có thể làm phân tán sự tập trung đối với nhiệm vụ chuyên môn. Vì vậy, muốn giảm áp lực thi cử một cách thực chất, chính sách phải chạm vào cả cách dạy, cách thi và cách tuyển sinh.
Thực hiện Công văn số 5922, các trường ở Hà Tĩnh đã nhanh chóng điều chỉnh cách tổ chức thi đua, cắt giảm cuộc thi, sổ sách và báo cáo trung gian để tập trung hơn vào hoạt động chuyên môn, chất lượng từng lớp học và sự tiến bộ của học sinh. Đây là lựa chọn mang tính nguyên tắc: thay vì thêm phong trào, họ trả lại thời gian cho những giờ dạy và giờ học có chất lượng. Chính từ thực tiễn này, câu chuyện giảm áp lực thi cử không còn là khẩu hiệu mà trở thành thay đổi cụ thể trong từng tiết học, từng hồ sơ, từng cuộc họp.
Từ cuộc thi hình thức tới sân chơi kỹ năng trong trường học hiện đại
Ở Hà Tĩnh, nhiều trường đã dừng việc lấy cuộc thi làm thước đo thi đua, chuyển sang đánh giá qua chất lượng công việc hằng ngày và sự tiến bộ của mỗi giáo viên, học sinh. Giáo viên được khuyến khích chia sẻ cách làm hay, còn học sinh có thêm không gian để sáng tạo, trải nghiệm và phát huy năng lực ngay trong mỗi giờ học. Với giáo dục mầm non, từ năm học 2026-2027, các hoạt động, hội thi, phong trào giáo viên làm đồ dùng, đồ chơi không còn tổ chức nữa, đưa việc làm đồ dùng trở lại đúng với mục tiêu phục vụ nhu cầu của trẻ và giờ học thực tế.
Thay vì những cuộc thi để phấn đấu thành tích, những sân chơi mang tính giáo dục cao như giao lưu tiếng Anh, STEM/STEAM, trải nghiệm, văn nghệ, thể thao, chuyển đổi số, AI ngày càng được khuyến khích trong các trường học hiện đại. Đây là sự dịch chuyển quan trọng: từ thi đua vì giấy khen sang thi đua vì kỹ năng và trải nghiệm thực. Một giáo viên chia sẻ rằng khi không còn phải chạy theo các sản phẩm dự thi cầu kỳ, họ có thời gian đầu tư hơn cho bài giảng, trong khi học sinh bớt áp lực và được lựa chọn sân chơi phù hợp năng lực và sở trường của mình. Đây là minh chứng rõ ràng rằng cắt giảm cuộc thi không làm mất động lực, mà mở ra động lực mới, thiết thực hơn.
Kỳ thi vào lớp 10: Nút thắt phải tháo bằng cải cách tuyển sinh
Nếu trong trường, cuộc thi được tinh giản, thì ngoài cổng trường, kỳ thi vào lớp 10 vẫn là cơn “khủng hoảng” với nhiều gia đình. Tính cạnh tranh trong tuyển sinh lớp 10 tại các đô thị lớn khiến việc chuẩn bị cho kỳ thi trở thành mối quan tâm lớn, học sinh phải dành nhiều thời gian học, ôn tập, làm đề ở giai đoạn cuối cấp THCS. Vì vậy, đề xuất giảm số môn thi còn Toán và Ngữ văn, thay vì 3 môn như hiện nay, được nhiều học sinh và phụ huynh quan tâm. Bộ Giáo dục và Đào tạo đồng thời đưa ra 3 phương thức tuyển sinh: xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp cả hai. Đây là bước cải cách tuyển sinh không chỉ về kỹ thuật, mà về quan niệm: năng lực học sinh không thể bị gói gọn trong một cấu trúc thi duy nhất.
Từ trải nghiệm thực tế, nhiều phụ huynh tin rằng giảm số môn thi có thể giúp học sinh bớt áp lực trong giai đoạn cuối cấp THCS. Nhưng họ cũng cảnh báo: nếu thay đổi phương án tuyển sinh mà không công bố sớm, không cân bằng giữa mục tiêu giảm áp lực thi cử và đánh giá đúng năng lực, thì áp lực sẽ chuyển hình chứ không mất đi. Có phụ huynh đề nghị rõ ràng rằng phương án tuyển sinh phải được thông tin sớm để học sinh và gia đình có thời gian chuẩn bị, nhất là với những em lần đầu bước vào một kỳ thi quan trọng. Cải cách tuyển sinh chỉ có ý nghĩa khi nó đi cùng tính dự báo, ổn định và minh bạch, thay vì thay đổi sát nút rồi yêu cầu học sinh “tự thích nghi”.
Trường tư – mắt xích chia sẻ áp lực thay vì chỉ trông vào trường công
Áp lực tuyển sinh lớp 10 công lập không chỉ vì thiếu chỗ mà còn vì tâm lý coi trường công là lựa chọn ưu tiên, khiến cuộc cạnh tranh bị đẩy căng thẳng. Trong khi đó, học phí và nhiều khoản chi khác tại trường tư khiến không ít gia đình e dè; tổng chi phí mỗi năm có thể dao động từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng, tùy mô hình và dịch vụ đi kèm. Tại một phiên giải trình, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Mai đề xuất Nhà nước đặt hàng, mua dịch vụ giáo dục hoặc hỗ trợ học phí cho học sinh học tại trường tư, với mục tiêu bảo đảm cơ hội tiếp tục học trung học phổ thông với chi phí hợp lý, thay vì chỉ tập trung vào chỉ tiêu trường công lập.
Nhiều chuyên gia cho rằng đây là hướng đi phù hợp: bên cạnh việc mở rộng trường công, cần phát huy năng lực tiếp nhận của hệ thống trường tư như một mắt xích bổ sung, không phải phương án thay thế. Một nhà giáo nhận định, nếu cơ chế đặt hàng hoặc hỗ trợ được làm tốt, Nhà nước có thể huy động nguồn lực xã hội, tận dụng cơ sở vật chất và năng lực tiếp nhận sẵn có của trường tư để mở thêm cơ hội học tập trung học phổ thông, nhất là tại các địa bàn đang chịu áp lực tuyển sinh lớn. Câu nói đáng chú ý là: “Trường nào bảo đảm chất lượng đều xứng đáng để phụ huynh cân nhắc”, với điều kiện khối tư thục đặt mục tiêu giáo dục lên trước mục tiêu lợi nhuận.
Đổi mới phương pháp đánh giá học sinh: Giảm lệ thuộc vào một kỳ thi
Ngay cả khi cắt giảm cuộc thi trong trường và chia sẻ chỉ tiêu với trường tư, nếu phương pháp đánh giá học sinh vẫn phụ thuộc nặng nề vào kỳ thi vào lớp 10, áp lực thi cử vẫn sẽ neo ở đó. Một nhóm giải pháp được các chuyên gia nhấn mạnh là đổi mới kiểm tra, đánh giá để giảm sự phụ thuộc vào kỳ thi tuyển sinh lớp 10. Có ý kiến cho rằng có thể sử dụng kết quả học tập để xét tuyển vào trường công, với điều kiện kết quả này được đánh giá khách quan, phản ánh đúng năng lực học sinh. Điều đó đòi hỏi các kỳ kiểm tra học kỳ I và cuối năm phải được quản lý chặt bằng đề chung, tổ chức cùng ngày, và các trường phải công khai tiêu chí, kết quả xét tuyển.
Khi đánh giá được chuẩn hóa, minh bạch, học bạ sẽ trở thành tài liệu có giá trị thực, không còn là “mảnh giấy đẹp” phục vụ thi cử. Lúc này, kỳ thi vào lớp 10 chỉ là một trong nhiều phương thức, đứng cạnh xét tuyển hoặc kết hợp, đúng như dự thảo tuyển sinh đang đề xuất. Nhìn rộng hơn, các trường đang dần chuyển từ mô hình thi đua bằng cuộc thi sang hệ thống khích lệ dựa trên phát triển nghề nghiệp và trải nghiệm thực tiễn: giáo viên chia sẻ kinh nghiệm, học sinh học qua dự án, qua hoạt động trải nghiệm, qua sân chơi STEM/STEAM, tiếng Anh hay nghệ thuật. Khi thi đua gắn với chất lượng công việc và sự tiến bộ cụ thể, giảm áp lực thi cử không còn là mục tiêu riêng của kỳ thi, mà là đặc trưng của một trường học hiện đại.
