Quyết định đóng cửa 5 cơ quan ngoại giao: động thái hiếm nhưng không bất ngờ
Việc Mỹ đóng cửa lãnh sự quán và đại sứ quán tại nhiều nước là quyết định thu hẹp hiện diện ngoại giao hiếm hoi, phản ánh ưu tiên tái cơ cấu nguồn lực thay vì duy trì một mạng lưới rộng nhưng kém hiệu quả. Theo các nguồn tin, Bộ Ngoại giao Mỹ đã thông báo cho Quốc hội về kế hoạch đóng cửa năm cơ quan đại diện ngoại giao ở nước ngoài. Các địa điểm gồm lãnh sự quán hoặc tổng lãnh sự quán tại Medan (Indonesia), Nagoya (Nhật Bản), Winnipeg (Canada), cùng đại sứ quán tại St. George’s (Grenada) và văn phòng chi nhánh đại sứ quán tại Douala (Cameroon). Điều đáng chú ý là động thái đồng loạt này không gắn với một biến cố địa chính trị cụ thể, mà diễn ra trong bối cảnh Washington muốn "bảo đảm các cơ quan ngoại giao của Mỹ có thể hoạt động với hiệu suất cao nhất". Điều đó cho thấy đây là lựa chọn có tính toán, không phải phản ứng tức thời.
Lý do thật sự: cắt giảm bộ máy hay tối ưu chiến lược ngoại giao Mỹ?
Đằng sau quyết định đóng cửa lãnh sự quán Mỹ ở Canada, Nhật Bản, Indonesia và hai điểm ngoại giao khác là một logic quen thuộc: thu hẹp bộ máy để phục vụ chương trình "Nước Mỹ trên hết". Ngay từ đầu nhiệm kỳ, chính quyền Donald Trump đã yêu cầu Bộ Ngoại giao Mỹ nghiên cứu đóng gần một chục cơ quan đại diện ở nước ngoài, như một phần của nỗ lực cải tổ bộ máy hành chính liên bang cho phù hợp với chương trình nghị sự này. Văn phòng Quản lý và Ngân sách Nhà Trắng thậm chí từng thúc đẩy phương án đóng tới 30 cơ quan. Những người ủng hộ cho rằng các cơ quan quy mô nhỏ, phạm vi phục vụ hạn chế, chi phí vận hành cao không còn đáp ứng tiêu chí hiệu quả – vì vậy cần sáp nhập và tập trung nguồn lực vào những lợi ích ngoại giao, an ninh quan trọng hơn. Nói cách khác, ngoại giao Mỹ đang được “tái cơ cấu” giống một doanh nghiệp siết lại chi nhánh thua lỗ.
Từ Medan đến Caribe: khoảng trống chiến lược và cuộc chơi ảnh hưởng
Việc thu hẹp hiện diện từ Đông Nam Á tới Caribe không phải là động thái trung lập về địa chiến lược, dù Washington tránh gắn nó với một sự kiện cụ thể. Các lãnh sự quán và chi nhánh đại sứ quán thường là cánh tay nối dài của ngoại giao Mỹ ở ngoài thủ đô nước sở tại, chịu trách nhiệm bảo hộ công dân, theo dõi tình hình kinh tế – chính trị địa phương và tạo mạng lưới với chính quyền vùng. Khi dừng hoạt động ở Medan (Indonesia), Nagoya (Nhật Bản) hay Winnipeg (Canada), Mỹ đánh đổi một lớp tiếp xúc khu vực để đổi lấy sự tập trung vào những điểm được coi là “cốt lõi” hơn. Tuy nhiên, đây cũng chính là khoảng trống mà các đối thủ có thể tận dụng: Trung Quốc hiện duy trì hiện diện ngoại giao tại St. George’s, Nagoya và Medan, trong khi không có cơ quan ở Douala hay Winnipeg. Nói một cách thẳng thắn, mỗi lá cờ Mỹ hạ xuống là thêm một cơ hội cho lá cờ khác được kéo lên.
Tranh cãi tại Washington: tiết kiệm chi phí hay tự bắn vào chân?
Không phải ai ở Washington cũng đồng tình với việc đóng cửa lãnh sự quán Mỹ. Nhiều nghị sĩ Đảng Dân chủ và cựu quan chức ngoại giao, an ninh quốc gia cảnh báo rằng thu hẹp mạng lưới ngoại giao, cộng với ý tưởng giải thể Cơ quan Phát triển quốc tế Mỹ (USAID), có thể làm suy yếu vai trò lãnh đạo của Mỹ và tạo khoảng trống cho Trung Quốc, Nga gia tăng ảnh hưởng. Ngược lại, Ngoại trưởng Marco Rubio lập luận rằng cắt giảm chi phí và tinh gọn Bộ Ngoại giao là cần thiết để sửa một bộ máy bị đánh giá cồng kềnh, quan liêu. Bộ Ngoại giao Mỹ cũng khẳng định trọng tâm là bảo đảm hoạt động ngoại giao hiệu quả, "hoạt động với hiệu suất cao nhất", đồng thời cam kết tuân thủ đầy đủ quy trình thông báo Quốc hội. Cuộc tranh luận này phản ánh câu hỏi cốt lõi: sức mạnh Mỹ nằm ở số lượng cơ quan, hay ở cách sử dụng khôn ngoan những cơ quan còn lại?
Kết luận: Tái cơ cấu cần thiết nhưng phải đi kèm chiến lược lấp khoảng trống
Nhìn từ góc độ quản trị, quyết định đóng 5 cơ quan ngoại giao không phải vô lý: không quốc gia nào có thể duy trì mãi một mạng lưới rộng, tốn kém mà không tự hỏi về hiệu quả. Nhưng khi các điểm bị cắt nằm ở Canada, Nhật Bản, Indonesia, Cameroon và Grenada, câu chuyện không còn là bài toán hành chính thuần túy. Đây là những mắt xích trong chuỗi hiện diện của ngoại giao Mỹ ở châu Á – Thái Bình Dương và Caribe, nơi cạnh tranh ảnh hưởng ngày càng gay gắt. Nếu Washington chỉ tập trung vào “tinh gọn” mà không có chiến lược bù đắp – thông qua các hình thức hiện diện khác, hợp tác khu vực sâu hơn, hay tăng cường các phái bộ còn lại – thì tái cơ cấu có thể biến thành tự làm suy yếu. Ngắn hạn, Mỹ tiết kiệm được nguồn lực; dài hạn, cái giá phải trả có thể là một phần không nhỏ không gian ảnh hưởng ngoại giao toàn cầu.
