Từ “kiều bào là tình cảm” đến “kiều bào là nguồn lực chiến lược”
Kiều bào công nghệ Việt Nam là cộng đồng chuyên gia, nhà khoa học và kỹ sư người Việt đang học tập, làm việc trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, lượng tử, an ninh mạng và chuyển đổi số tại nhiều quốc gia, được xem là nguồn nhân lực công nghệ chiến lược có thể bổ sung trực tiếp cho các chương trình phát triển công nghệ trọng điểm của Việt Nam. Trong bối cảnh cuộc đua công nghệ toàn cầu ngày càng khốc liệt, câu hỏi không còn là “kiều bào có yêu nước không”, mà là “Việt Nam có đủ nhanh để biến tình cảm ấy thành sức mạnh cạnh tranh hay không”. Việt Nam không thiếu người tài, mà thiếu một cách tiếp cận mới để biến hơn 6 triệu cộng đồng người Việt nước ngoài thành “cao tốc tri thức” nối thẳng vào các ngành AI, bán dẫn và công nghệ sinh học.
Chiều 10/8 tại Hà Nội, Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài (Bộ Ngoại giao) tổ chức Hội thảo “Xây dựng và phát triển các mạng lưới chuyên gia, trí thức trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược”. Đây không phải một hội nghị mang tính nghi thức; nó là bước thử đầu tiên để cụ thể hóa Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị về công tác người Việt Nam ở nước ngoài trong tình hình mới. Nghị quyết 23 lần đầu tiên xác định kiều bào không chỉ là bộ phận không tách rời của dân tộc mà còn là nguồn lực chiến lược, cầu nối với thế giới, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Điểm mấu chốt là sự đổi vai: từ chỗ “vận động, tập hợp, chăm lo” sang “đồng hành, kiến tạo cơ chế” cho kiều bào. Nói cách khác, Nhà nước chấp nhận một vai trò khó hơn: không chỉ kêu gọi đóng góp theo cảm tính, mà phải chủ động tạo hành lang pháp lý, môi trường làm việc và kênh tham gia cụ thể để trí thức kiều bào bước vào các chương trình công nghệ chiến lược. Đây là bước ngoặt về tư duy, nhưng nếu dừng ở khẩu hiệu, Việt Nam sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn: mời gọi rầm rộ, kỳ vọng cao, rồi để nguồn chất xám trôi tuột vì thiếu cơ chế.
Mạng lưới chuyên gia AI, bán dẫn: cần chất lượng hơn danh xưng
Hội thảo về mạng lưới chuyên gia công nghệ chiến lược là tín hiệu đầu tiên cho thấy Việt Nam nghiêm túc với việc xây dựng mạng lưới chuyên gia AI, bán dẫn, lượng tử và an ninh mạng gắn với kiều bào. Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng khẳng định cộng đồng kiều bào là nguồn lực chiến lược quan trọng, đặc biệt là tiềm lực chất xám trong các lĩnh vực AI, bán dẫn, lượng tử và an ninh mạng. Câu nói này không nên dừng ở mức trích dẫn đẹp; nó phải trở thành tiêu chí để đánh giá mọi chính sách nhân lực công nghệ chiến lược trong thời gian tới.
Tại hội thảo, nhiều mạng lưới đổi mới sáng tạo từ Australia, an ninh mạng và dữ liệu đã chia sẻ cách làm thực tế. Bà Nguyễn Ngọc Dung, Chánh Văn phòng Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia, Phó Chủ tịch thường trực Mạng lưới chuyên gia dữ liệu toàn cầu, nhấn mạnh mạng lưới phải tập trung vào chất lượng hơn số lượng, với các chuyên gia từ 12 quốc gia tham gia hoàn toàn tự nguyện. Ẩn sau thông điệp đó là một cảnh báo: nếu chỉ đếm tên, gom danh sách, chúng ta sẽ có một “siêu cơ sở dữ liệu” nhưng lại thiếu những người thực sự sẵn sàng lăn vào việc.
Ý kiến của đại diện Mạng lưới Đổi mới sáng tạo tại Australia càng cho thấy cách tiếp cận truyền thống “mời người giỏi nhất trên giấy” đã lỗi thời. Ông Nguyễn Phúc Bình chỉ ra rằng cốt lõi không phải là tìm đúng CV đẹp nhất, mà là tìm đúng người có nhiệt huyết và mức độ tham gia thực chất vào hoạt động chung. Đây là cách nhìn rất quan trọng cho mạng lưới chuyên gia AI bán dẫn: một kỹ sư đang làm việc tại hãng bán dẫn hàng đầu nhưng không muốn dành thời gian cho Việt Nam, về mặt hiệu quả, kém hơn hẳn một chuyên gia ở công ty nhỏ nhưng chịu nhận bài toán, làm PoC và đồng hành lâu dài.
Từ khát vọng đến cơ chế: không có “đường ray”, chuyến tàu AI sẽ trật bánh
Việt Nam đang đứng trước bài toán sống còn: tìm đâu ra nhân lực chất lượng cao đủ sức làm chủ AI, bán dẫn, công nghệ sinh học. Câu trả lời đã được chính hội thảo chỉ ra: nằm ngay trong cộng đồng hơn 6 triệu người Việt Nam đang sinh sống, học tập và làm việc ở nước ngoài. Nhưng nếu không có “đường ray” chính sách, khát vọng cống hiến của kiều bào chỉ như nhiên liệu bị hắt ra ngoài, không đẩy được chuyến tàu nào đi tới. Một trong những câu nói thẳng thắn nhất được Thứ trưởng Lê Thị Thu Hằng nhắc lại từ tâm tư chuyên gia kiều bào: “Đãi ngộ chỉ là một phần, quan trọng hơn là môi trường làm việc lành mạnh, sự cạnh tranh công bằng và được trao quyền”.
Nhiều tham luận tại hội thảo đã chạm vào phần khó nhất: tiền và cơ chế. Ông Phan Anh Sơn, kiều bào tại Hungary, nhấn mạnh Nhà nước cần có cơ chế tài chính thực chất hơn, chẳng hạn trích kinh phí từ các dự án công để trả lương xứng đáng cho chuyên gia. Nếu tiếp tục trông chờ vào “tình nguyện” thuần túy, chúng ta đang đặt cược tương lai công nghệ vào sự hy sinh vô hạn của kiều bào – điều không công bằng và cũng không bền vững. Đại diện một trường đại học kỹ thuật hàng đầu trong nước cũng chỉ ra hàng loạt điểm nghẽn từ kết nối ban đầu, môi trường làm việc tới chính sách đãi ngộ dài hạn. Thu hút nhân lực công nghệ chiến lược không thể là một sự kiện, mà là một hệ sinh thái có thiết kế.
Một đề xuất đáng chú ý đến từ ông Cao Thanh Định, nhà sáng lập ANPz tại Hiroshima: cần một tầng trung gian chuyên nghiệp giữa bên có nhu cầu trong nước và đội ngũ chuyên gia kiều bào. Lớp trung gian này không phải “cò” kết nối, mà là “nhà ga trung chuyển” – nơi khảo sát nhu cầu, tiền thẩm định bài toán, chuẩn hóa yêu cầu và tổ chức thử nghiệm PoC. Nếu không có tầng này, các cơ quan và doanh nghiệp trong nước sẽ tiếp tục “ném email vào void”, còn kiều bào thì nhận những lời mời chung chung, thiếu cụ thể. Đây chính là chỗ Nhà nước cần “đặt hàng” doanh nghiệp hoặc tổ chức xã hội để vận hành thay vì cố làm mọi thứ bằng bộ máy hành chính.
Cơ sở dữ liệu kiều bào công nghệ: mảnh ghép thiếu cho “cao tốc tri thức”
Một trong những cam kết cụ thể nhất từ phía Bộ Ngoại giao là xây dựng cơ sở dữ liệu (CSDL) chuyên gia, trí thức kiều bào. Bà Nguyễn Thị Ngọc Dung bày tỏ mong muốn có một CSDL chuyên gia bài bản, đồng bộ, để kết nối hiệu quả nguồn nhân lực chất lượng cao này. Thứ trưởng Lê Thị Thu Hằng cam kết đây sẽ là một phần trong CSDL tổng thể về người Việt Nam ở nước ngoài đang được xây dựng; trước mắt có thể triển khai CSDL về chuyên gia, trí thức, đồng thời tiếp tục nghiên cứu tên gọi, mô hình tổ chức và phương thức vận hành phù hợp. Nếu làm đúng, đây sẽ là “bản đồ số” của kiều bào công nghệ Việt Nam, giúp các cơ quan trong nước tìm thấy đúng người, đúng việc, đúng thời điểm.
Điểm đáng nói là CSDL này không chỉ phục vụ Nhà nước, mà phải mở ra cho doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu – những nơi cần nhân lực công nghệ chiến lược nhất. Kết quả hội thảo được khẳng định sẽ là cơ sở quan trọng để Bộ Ngoại giao và các bộ, ngành triển khai nhiệm vụ xây dựng CSDL và phát triển các mạng lưới chuyên gia, trí thức trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược theo chỉ đạo của Chính phủ. Nếu chỉ dừng ở danh sách khô cứng, CSDL sẽ trở thành “nghĩa địa dữ liệu”; muốn thành “cao tốc tri thức”, nó phải gắn với các dự án cụ thể, các cuộc gọi bài toán mở, và cơ chế chia sẻ thông tin minh bạch giữa trong nước – ngoài nước.
Thực tế, ngay cả những nhu cầu tưởng như hành chính cũng cho thấy tầm quan trọng của một CSDL hiện đại cho cộng đồng người Việt nước ngoài. Nhiều bà con xa xứ đang gặp khó vì không có căn cước công dân, kéo theo hàng loạt bất tiện – không mở được tài khoản ngân hàng, không đăng ký được VNeID mức 2, không làm được thủ tục tạm trú trực tuyến. Khi quyền lợi cơ bản còn vướng, rất khó đòi hỏi kiều bào dành thời gian cho các dự án công nghệ chiến lược. CSDL kiều bào công nghệ nếu được thiết kế đúng nên vừa là hạ tầng cho kết nối chuyên gia, vừa là một phần “chính phủ số cho người Việt toàn cầu”, giải quyết cả nhu cầu hành chính lẫn nhu cầu cống hiến.
Kết luận: 6 triệu kiều bào là “cao tốc”, không phải “đường làng” của chiến lược công nghệ
Nghị quyết 23 đã nói rõ: kiều bào là nguồn lực chiến lược, cầu nối với thế giới. Hội thảo về mạng lưới chuyên gia công nghệ chiến lược là bước đi đầu cho thấy Nhà nước muốn đi xa hơn những lời kêu gọi chung chung. Nhưng để biến cộng đồng 6 triệu người Việt nước ngoài thành động lực cho khát vọng công nghệ, chúng ta phải trung thực đối diện với ba câu hỏi: có dám trao quyền thực không; có dám đầu tư tài chính tương xứng không; và có dám để một phần chiến lược AI, bán dẫn, công nghệ sinh học nằm trong tay mạng lưới kiều bào công nghệ Việt Nam hay không.
Trong cuộc đua công nghệ toàn cầu, Việt Nam không thể xây chiến lược bằng “phòng họp” mà bỏ qua những người Việt đang làm việc tại các phòng thí nghiệm, tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Họ không cần những lời tán dương; họ cần bài toán cụ thể, cơ chế rõ ràng, hợp đồng minh bạch và sự tôn trọng trí tuệ. Nếu chúng ta xây được những mạng lưới chuyên gia AI, bán dẫn với chất lượng, một CSDL kiều bào công nghệ hiện đại, và các “nhà ga trung chuyển” kết nối chuyên nghiệp, thì 6 triệu kiều bào sẽ không còn là một con số trừu tượng, mà là “cao tốc tri thức” chạy thẳng vào trái tim của mọi chiến lược công nghệ chiến lược trong nước. Còn nếu chậm trễ, chuyến tàu AI, bán dẫn và công nghệ sinh học sẽ đi qua, không chờ ai.
