Vì sao Đà Nẵng chọn kịch bản nước sinh hoạt nhiễm phóng xạ?
Ứng phó sự cố bức xạ trong hệ thống cấp nước sinh hoạt là tập hợp các biện pháp khẩn cấp nhằm phát hiện sớm, khoanh vùng, loại bỏ nguồn phóng xạ khỏi quy trình xử lý nước, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và duy trì an toàn nguồn nước ở mức chấp nhận được. Sáng 27-8, tại Nhà máy nước Cầu Đỏ, Ban Chỉ huy ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân thành phố tổ chức diễn tập ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân cấp thành phố với tình huống giả định "nguồn nước sinh hoạt của thành phố bị nhiễm phóng xạ". Đây không phải kịch bản giật gân, mà là cách Đà Nẵng chấp nhận nhìn thẳng vào kịch bản xấu nhất: nước máy – huyết mạch đô thị – bị tấn công bằng phóng xạ. Thành phố hiện có hơn 500 cơ sở bức xạ, chủ yếu trong khám, chữa bệnh, cùng nhiều đơn vị sử dụng nguồn phóng xạ trong soi chiếu an ninh, chiếu xạ công nghiệp, bảo quản thực phẩm. Khi mật độ sử dụng phóng xạ dày đặc như vậy, giả định nhiễm phóng xạ nước không còn là chuyện xa vời mà trở thành bài toán bắt buộc phải chuẩn bị.
Bên trong kịch bản Cs-137: thành phố xử lý nước nhiễm xạ như thế nào?
Theo kịch bản diễn tập, sự cố xảy ra tại bể xử lý nước của nhà máy nước sạch, khi nhân viên phát hiện một vật thể kim loại có ký hiệu lạ, xung quanh có bột màu trắng và một số viên kim loại chưa rõ nguồn gốc. Phản ứng đầu tiên của nhà máy là hành động mà bất kỳ đơn vị cấp nước nào cũng phải ghi nhớ: lập tức tạm dừng cấp nước, cô lập khu vực, đóng van dẫn nước sang các bể tiếp theo và giữ nguyên hiện trường để tránh lan truyền nhiễm phóng xạ. Đây là đường ranh giữa sự cố kỹ thuật và thảm họa sức khỏe cộng đồng. Lực lượng chuyên môn nhanh chóng đo bức xạ, xác định nguồn là Cs-137 với hoạt độ ước tính khoảng 10 Ci – một con số cho thấy mức độ nghiêm trọng nếu để nước nhiễm xạ đi thẳng vào hệ thống phân phối. Kết quả khảo sát cho thấy bể xảy ra sự cố bị nhiễm xạ nhẹ, trong khi các bể lân cận chưa ghi nhận dấu hiệu nhiễm xạ. Diễn tập ở đây không chỉ là thao tác kỹ thuật, mà là bài kiểm tra khả năng dừng đúng lúc, dừng đủ sâu để bảo vệ người dân khỏi uống phải nước nhiễm phóng xạ.
Kích hoạt cơ chế khủng hoảng: từ nhà máy đến cấp thành phố
Khi xác định có nguồn phóng xạ, Ban Chỉ huy ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân thành phố lập tức kích hoạt kế hoạch ứng phó cấp thành phố. Đây là điểm mấu chốt: ứng phó sự cố bức xạ không thể chỉ là việc của một nhà máy nước, mà phải là một chiến dịch nhiều tầng, huy động lực lượng chuyên môn, an ninh, quân đội, y tế, môi trường cùng tham gia. Theo đánh giá sau diễn tập, năng lực tiếp nhận, xử lý thông tin ban đầu, khả năng kích hoạt cơ chế chỉ huy, điều hành và sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý, lực lượng chuyên môn đã được thể hiện khá rõ. Quy trình gồm bảy giai đoạn xử lý: thu hồi nguồn Cs-137, đưa vào bình chứa an toàn; lực lượng quân đội xử lý bột nhiễm phóng xạ, tẩy xạ khu vực; lực lượng phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ bơm hút nước nhiễm xạ vào bồn chứa chuyên dụng để đưa về nơi lưu giữ tạm thời. Sau khi kết thúc giai đoạn khẩn cấp, toàn bộ nguồn phóng xạ, chất thải và nước nhiễm phóng xạ được vận chuyển về nơi lưu giữ an toàn. Đây là chuỗi hành động cho thấy ứng phó sự cố bức xạ muốn hiệu quả phải có thiết bị, con người và một cơ chế chỉ huy thống nhất.
Người dân đứng ở đâu trong kế hoạch ứng phó sự cố bức xạ?
Điểm đáng chú ý trong cuộc diễn tập là vị trí trung tâm dành cho an toàn nguồn nước và quyền được bảo vệ của người dân. Kịch bản giả định được xây dựng trên cơ sở thừa nhận đây là sự cố "có khả năng ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng, môi trường và đời sống nhân dân". Chính vì vậy, song song với xử lý kỹ thuật, cơ quan chức năng chuẩn bị thông tin chính thức cho truyền thông, khuyến cáo người dân tạm thời không sử dụng nước trong thời gian đánh giá chất lượng, đồng thời yêu cầu đơn vị cấp nước triển khai phương án cấp nước dự phòng. Điều này gửi đi một thông điệp quan trọng: trong mọi kế hoạch diễn tập hạt nhân, tiêu chí tối thượng không phải là duy trì sản xuất, mà là bảo vệ sức khỏe cư dân. Khi thành phố khuyến cáo dừng sử dụng nước, đó không phải là biểu hiện của yếu kém, mà là hành động có trách nhiệm – chấp nhận gián đoạn ngắn hạn để tránh rủi ro dài hạn từ nhiễm phóng xạ nước.
Từ diễn tập đến thực tiễn: Đà Nẵng phải đi trước một bước
Sau khi Đà Nẵng và Quảng Nam hợp nhất, phạm vi quản lý an toàn bức xạ và hạt nhân được mở rộng đáng kể, kéo theo yêu cầu phải kiện toàn tổ chức và cập nhật phương án ứng phó cho phù hợp điều kiện mới. Trong bối cảnh hơn 500 cơ sở bức xạ đang hoạt động trên địa bàn, việc duy trì diễn tập định kỳ không phải là hình thức, mà là cách duy nhất để giữ hệ thống luôn ở trạng thái sẵn sàng. Theo lãnh đạo thành phố, nhiệm vụ sắp tới là tiếp tục đào tạo, huấn luyện chuyên môn; duy trì diễn tập hạt nhân; đầu tư, nâng cấp trang thiết bị kỹ thuật; tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ trong quản lý và giám sát an toàn bức xạ, chủ động rà soát, cập nhật phương án ứng phó. "Việc nâng cao năng lực ứng phó sẽ góp phần xây dựng hệ thống ứng phó ngày càng chủ động, chuyên nghiệp, hiệu quả; bảo vệ sức khỏe nhân dân, môi trường". Nếu coi nước sạch là huyết mạch của một đô thị hiện đại, thì các cuộc diễn tập như ở Nhà máy nước Cầu Đỏ chính là bài kiểm tra sức khỏe định kỳ mà thành phố không được phép bỏ qua.
