Giáo dục STEM mới: Tinh gọn, không áp lực, chống bệnh hình thức
Giáo dục STEM mới trong các trường phổ thông là cách tổ chức dạy học tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán và có thể thêm nghệ thuật, được thiết kế ngay trong chương trình hiện hành để phát triển phẩm chất, năng lực, tư duy khoa học và năng lực số của học sinh mà không tạo ra môn học mới hay tăng tải chương trình giảng dạy. Thông điệp cốt lõi lần này rất rõ: không phong trào, không “show diễn” robot và mô hình rồi… hết. Bộ GD-ĐT đã ban hành Công văn 5208 hướng dẫn nhiệm vụ giáo dục phổ thông năm học 2026-2027, nhấn mạnh việc triển khai chương trình phải đảm bảo chất lượng, không cắt xén nội dung, không hình thức. Khi đi cùng dự thảo Thông tư về giáo dục STEM, bức tranh hiện ra là một chương trình STEM phổ thông được chuẩn hóa, nhưng tinh gọn và nhân văn: ưu tiên cơ hội tiếp cận công bằng cho mọi học sinh, kể cả vùng khó khăn, học sinh khuyết tật, dân tộc thiểu số.
Ba hình thức STEM trong trường: tích hợp khéo, không thêm môn, không thêm điểm
Điểm khiến phụ huynh dễ thở nhất trong quy định STEM trường học là nguyên tắc “không làm phát sinh môn học mới, không gây áp lực, quá tải cho học sinh và giáo viên”. Giáo dục STEM được tổ chức theo ba hình thức rõ ràng, nhưng đều nằm trong khung chương trình hiện có. Thứ nhất là bài học STEM, được thiết kế ngay trong quá trình dạy các môn hiện hành theo hướng tích hợp liên môn hoặc nội môn. Nói cách khác, học sinh không phải học thêm tiết riêng, mà giáo viên Toán, Lý, Hóa, Tin… thiết kế bài theo hướng gắn kiến thức với giải quyết vấn đề thực tiễn trong chương trình STEM phổ thông. Thứ hai là hoạt động trải nghiệm STEM, thực hiện dưới dạng câu lạc bộ hoặc trải nghiệm thực tế trên tinh thần tự nguyện, không bắt buộc đại trà. Thứ ba là hoạt động nghiên cứu khoa học, kỹ thuật dành cho học sinh có năng lực, sở thích, được giáo viên hoặc nhà khoa học hướng dẫn. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Giáo dục STEM không làm phát sinh thời lượng dạy học, đầu điểm hay hồ sơ, sổ sách riêng ngoài quy định hiện hành”. Điều này nếu được thực thi nghiêm túc sẽ chặn đứng xu hướng biến STEM thành gánh nặng thủ tục cho giáo viên.
Không phong trào, không sản phẩm trình diễn: đặt chiều sâu chuyên môn lên trước
Sau vài năm phong trào “STEM hóa” trường học, không ít nơi đầu tư mua bộ kit, tổ chức ngày hội lắp mô hình, nhưng sản phẩm chỉ mang tính trình diễn, học sinh ít thực sự hiểu bản chất khoa học hay kỹ thuật phía sau. Bộ GD-ĐT lần này nói thẳng: “Không tổ chức giáo dục STEM, nghiên cứu khoa học, kĩ thuật theo phong trào, nặng sản phẩm trình diễn, thiếu chiều sâu chuyên môn hoặc làm phát sinh chi phí không cần thiết”. Quan điểm này cần được hiểu như một lời cảnh tỉnh. Giáo dục STEM mới không cổ vũ những hoạt động hoành tráng nhưng rỗng nội dung, mà yêu cầu mọi hoạt động phải gắn với mục tiêu Chương trình giáo dục phổ thông, điều kiện nhà trường và năng lực học sinh, thích ứng bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Nếu một trường vùng khó khăn chỉ có vài máy tính cũ, họ vẫn có thể xây dựng chủ đề STEM bằng cách khai thác học liệu sẵn có và nguồn tư liệu tại địa phương, phối hợp với cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp, bảo tàng, thư viện… ở mức phù hợp.
Hoạt động STEM không áp lực: linh hoạt thời gian, tôn trọng khác biệt năng lực
Một lo ngại lớn của phụ huynh là STEM sẽ làm con quá tải, nhất là ở các thành phố đã học hai buổi/ngày. Dự thảo Thông tư khẳng định giáo dục STEM phải phù hợp với chủ trương tổ chức dạy học hai buổi/ngày, nhưng không làm phát sinh thêm thời lượng, không tạo thêm đầu điểm hay hồ sơ riêng. Điều này mở đường cho các hoạt động STEM không áp lực: bài học gắn STEM ngay trong tiết chính khóa, còn trải nghiệm, câu lạc bộ thì để học sinh tham gia tự nguyện ngoài giờ. Hoạt động trải nghiệm STEM theo mô hình câu lạc bộ hoặc trải nghiệm thực tế được thiết kế để tránh tình trạng “ép cả lớp đi thi robot”, thay vào đó là sân chơi cho những em có hứng thú. Đồng thời, các hoạt động phải phù hợp với năng lực từng học sinh, không tạo cảm giác bị bỏ rơi hay buộc phải tham gia cho có. Định hướng nghề nghiệp cũng được lồng ghép: ở THCS giúp học sinh nhận biết sở thích, năng lực và lựa chọn lộ trình học tập; ở THPT gắn lựa chọn môn học và ngành nghề với năng lực cá nhân.
Từ quy định đến thực tiễn: phụ huynh và nhà trường nên làm gì?
Những quy định mới về giáo dục STEM là bước đi tích cực, nhưng câu hỏi lớn còn lại là cách triển khai tại từng trường. Công văn 5208 yêu cầu các Sở GD-ĐT bảo đảm đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất, sắp xếp hợp lý mạng lưới trường lớp; nơi thuận lợi có thể giảm khoảng 50% đầu mối, nhưng không áp dụng cơ học tỷ lệ giảm riêng cho từng cấp học hay địa phương. Điều đó cho thấy Bộ muốn tạo không gian linh hoạt để địa phương tự tổ chức phù hợp. Về phía phụ huynh, nên chuyển từ tâm lý “con phải học càng nhiều STEM càng tốt” sang “con cần những trải nghiệm STEM phù hợp năng lực, không gây quá tải, không tốn kém vô lý”. Hãy hỏi nhà trường: STEM ở đây được tích hợp thế nào vào chương trình STEM phổ thông? Có những hoạt động STEM không áp lực, mang tính tự nguyện? Các bài học có kết hợp phát triển năng lực số, kỹ năng sử dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo an toàn, có trách nhiệm, trung thực cho học sinh? Nếu nhà trường và phụ huynh cùng đặt câu hỏi về chất lượng thay vì hình thức, những quy định STEM mới sẽ có cơ hội đi vào đời sống học đường một cách lành mạnh, thiết thực, thay vì trở thành một phong trào ngắn hạn.
