STEM là gì và vì sao phải thoát khỏi “bệnh phong trào”?
Giáo dục STEM là cách tổ chức dạy học tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán nhằm hình thành tư duy khoa học, tư duy thiết kế, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng vận dụng kiến thức liên môn của học sinh vào những tình huống thực tiễn cụ thể trong cuộc sống hằng ngày.
Công văn 5208/BGDĐT-GDPT về nhiệm vụ năm học 2026-2027 yêu cầu các trường tổ chức giáo dục STEM/STEAM gắn với mục tiêu chương trình, điều kiện nhà trường và năng lực học sinh, thích ứng chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Điểm then chốt của chính sách STEM mới là lời nhắc rất rõ: không tổ chức giáo dục STEM theo phong trào, nặng sản phẩm trình diễn, thiếu chiều sâu chuyên môn hay làm phát sinh chi phí không cần thiết. Đây không chỉ là một dòng trong văn bản mà là tuyên bố chấm dứt cách làm “cho có”, nơi sản phẩm đẹp mắt quan trọng hơn trải nghiệm học tập và nơi phụ huynh, nhà trường gồng mình cho những mô hình đắt đỏ nhưng rỗng nội dung.
Giáo dục STEM thực chất: trải nghiệm bình dị quan trọng hơn mô hình cầu kỳ
Trong nhiều lớp học, giờ STEM đã bị biến thành “tiết diễn”, nơi mọi thao tác được giáo viên chuẩn bị trước để giờ dự trôi chảy và báo cáo đẹp mắt. Khi đó, học sinh chỉ còn vai trò thực hiện kịch bản định sẵn, còn niềm vui khám phá bị đánh cắp. Thực tế, bản chất của giáo dục STEM thực chất không nằm ở những cỗ máy đắt tiền hay hình thức phô trương, mà ở cơ hội cho học sinh thử nghiệm, sai, sửa và hiểu vì sao mình làm được hay chưa làm được.
Ngay trong 45 phút trên lớp, những mô hình từ vỏ chai, bìa carton, đồ tái chế méo mó, hoạt động chập chờn lại chính là môi trường luyện tư duy, sự kiên trì và tinh thần hợp tác. Khi sản phẩm bị ép phải hoàn hảo, giáo viên dễ rơi vào vòng xoáy làm thay cho trò, phụ huynh phải bỏ thêm tiền cho vật liệu đẹp, còn học sinh mất dần niềm yêu khoa học tự nhiên. Chính sách STEM mới vì thế đã “nói hộ” tâm tư của nhiều thầy cô: hãy trả STEM về đúng giá trị ban đầu – một không gian tự do để trò được tò mò, thầy được đồng hành.
Cân bằng giữa kỳ vọng đổi mới và áp lực thi đua lên vai giáo viên
Không ít giáo viên muốn dạy STEM theo hướng thực chất, nhưng các thước đo thi đua trung gian lại ưu tiên số lượng sản phẩm, mức độ hoành tráng và thành tích giải thưởng. Trong bối cảnh đó, giáo viên buộc phải “chơi cuộc chơi phong trào”: hoặc tự gánh thêm việc, hoặc “nhờ” học sinh mang mô hình do người lớn chuẩn bị. Khi một đứa trẻ thuyết trình về sản phẩm cầu kỳ mà em không thực sự làm ra, niềm vui học tập bị thay bằng sự gượng gạo.
Yêu cầu của Bộ GD&ĐT về việc không tổ chức giáo dục STEM theo phong trào, không để phát sinh chi phí không cần thiết đến rất đúng lúc, giúp giải tỏa phần nào áp lực tâm lý cho người đứng lớp. Song song, Chỉ thị 31/CT-TTg được xem là điểm tựa thể chế để toàn ngành cắt bỏ các con số hình thức, trị tận gốc “bệnh thành tích” trong cải cách giáo dục STEM. Khi chỉ đạo chuyên môn và khung thi đua cùng hướng về chất lượng thực, giáo viên mới có không gian để chọn phương pháp dạy STEM hiệu quả: dám chấp nhận sản phẩm chưa hoàn hảo nhưng có dấu ấn học trò, dám đánh giá quá trình thay vì chỉ nhìn kết quả cuối cùng.
Từ phong trào sang chiến lược: STEM gắn với năng lực số và bối cảnh địa phương
Một điểm đáng chú ý của chính sách STEM mới là sự gắn kết có chủ đích giữa STEM, năng lực số và trí tuệ nhân tạo. Bộ GD&ĐT yêu cầu các trường tích hợp công nghệ số, công cụ số và AI vào các chủ đề, bài học phù hợp để vừa phát triển tư duy khoa học, vừa rèn cho học sinh năng lực sử dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm, trung thực. Học sinh phải được hướng dẫn tránh lệ thuộc, lạm dụng thiết bị và biết tự bảo vệ mình trước các nguy cơ trên môi trường số.
Thay vì chạy theo thiết bị mới bằng mọi giá, các trường được khuyến khích khai thác thiết bị và học liệu sẵn có, tận dụng nguồn tư liệu tại địa phương, kết nối với đại học, cơ sở nghề, doanh nghiệp, bảo tàng, thư viện, cơ sở sản xuất để tổ chức trải nghiệm hướng nghiệp STEM. Đó là chuyển dịch quan trọng: từ việc “mua bộ đồ chơi STEM” sang xây dựng hệ sinh thái học tập, nơi mỗi dự án gắn với vấn đề thật – từ lọc nước bẩn, thiết kế mái che sân trường tới các mô hình khởi nghiệp đổi mới sáng tạo.
Kết luận: STEM bền vững bắt đầu từ việc dám nói không với hình thức
Công văn 5208 và Chỉ thị 31/CT-TTg không chỉ là một vòng cải cách giáo dục STEM nữa, mà là lời nhắc về thứ tự ưu tiên: chất lượng học tập của học sinh quan trọng hơn mọi “show diễn”. Giáo dục STEM thực chất là khi một tiết học với chai nhựa, bìa cũ vẫn được trân trọng như một triển lãm hoành tráng, miễn là trò hiểu mình đang làm gì, vì sao mô hình chạy được hay không.
Điều còn lại phụ thuộc vào cách mỗi cấp quản lý và từng nhà trường hiện thực hóa chính sách STEM mới: có dám bỏ chỉ tiêu phong trào, dám đánh giá giáo viên bằng chất lượng quá trình học, và dám chấp nhận rằng một giờ STEM có thể lộn xộn nhưng giàu ý nghĩa hơn một buổi trình diễn trơn tru. Khi thầy cô được cởi trói khỏi áp lực hình thức, phương pháp dạy STEM hiệu quả sẽ tự khẳng định qua nụ cười tò mò của học trò và khả năng vận dụng kiến thức vào đời sống hàng ngày.
