Giáo dục STEM thực chất là gì và vì sao Bộ phải lên tiếng?
Giáo dục STEM thực chất là cách tổ chức dạy học tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán sao cho học sinh được trực tiếp trải nghiệm, thử nghiệm, sai, sửa và vận dụng kiến thức liên môn vào những tình huống gần gũi đời sống, thay vì tạo ra các sản phẩm cầu kỳ nhưng xa lạ với mục tiêu học tập. Khi những tiết STEM bị biến thành sân khấu trình diễn sản phẩm, học sinh chỉ làm theo kịch bản định sẵn, còn giáo viên gồng mình chuẩn bị mọi thứ cho “giờ dạy đẹp”. Nỗi lo về tính hình thức đã len vào cả tiết học hằng ngày, không chỉ ở các ngày hội rầm rộ. Chính vì vậy, Bộ Giáo dục và Đào tạo yêu cầu các trường “không tổ chức giáo dục STEM theo phong trào, nặng sản phẩm trình diễn, thiếu chiều sâu chuyên môn hoặc làm phát sinh chi phí không cần thiết” trong hướng dẫn nhiệm vụ giáo dục phổ thông năm học 2026-2027. Đây là cảnh báo thẳng thắn, nhắm đúng căn bệnh chạy theo phong trào mà nhiều trường đang mắc phải.
Những sai lầm phổ biến: STEM bị biến thành cuộc trình diễn tốn kém
Sai lầm lớn nhất trong triển khai STEM không theo phong trào là đánh đồng chất lượng với vẻ ngoài hoành tráng của sản phẩm. Để có giờ dự giờ trôi chảy hay báo cáo tròn trịa, nhiều giáo viên phải chuẩn bị trước mọi khâu, từ vật liệu đến lời giải, khiến học sinh chỉ việc làm theo đáp án và sản phẩm đã định sẵn. Khi tiêu chí đánh giá vẫn thiên về hình thức, mọi người bị đẩy vào cuộc chạy đua mô hình cầu kỳ, máy móc đắt tiền, hội thi rầm rộ. Hậu quả là áp lực đè lên cả giáo viên lẫn phụ huynh. Người dạy lo tiết học không kịp giáo án, sản phẩm không “đẹp mắt” nên buộc phải can thiệp sâu để nhóm nào cũng có kết quả hoàn hảo. Phụ huynh thì phải chi thêm cho vật liệu, kit STEM, thiết bị mà không rõ con mình học được gì từ đó. Bộ Giáo dục đã phải nhấn mạnh: không tổ chức giáo dục STEM, nghiên cứu khoa học, kỹ thuật theo phong trào, nặng sản phẩm trình diễn, thiếu chiều sâu chuyên môn hoặc làm phát sinh chi phí không cần thiết. Câu chữ rất rõ, đánh thẳng vào thói sính thi đua, sính trình diễn.
Giằng co trong lớp học: Nhiệt huyết đổi mới gặp áp lực thành tích
Điều trớ trêu là nhiều giáo viên rất muốn triển khai STEM đúng cách nhưng bị trói bởi thước đo thi đua. Thực tế, để có giờ học STEM bình dị với vỏ chai, bìa carton hay nguyên liệu tái chế, chấp nhận sản phẩm méo mó, hoạt động chập chờn, người thầy phải đủ dũng cảm chịu “xấu” trước con mắt đánh giá hình thức. Nếu cấp quản lý vẫn coi số lượng sản phẩm đẹp, giải thưởng, độ hoành tráng của hoạt động là thước đo, thì giáo viên khó thoát khỏi vòng xoáy phong trào. Theo hướng dẫn mới, Bộ yêu cầu các Sở và nhà trường tổ chức thực hiện hiệu quả Chương trình giáo dục phổ thông, đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá để nâng cao chất lượng giáo dục. Ngay trước thềm năm học mới, chỉ đạo “không tổ chức giáo dục STEM theo phong trào…” được xem là điều chỉnh kịp thời để giải tỏa áp lực tâm lý, giúp thầy cô trực tiếp đứng lớp an tâm tập trung vào chất lượng giảng dạy thực chất. Nhưng nếu các chỉ số thi đua trung gian không thay đổi, nhiệt huyết đổi mới của giáo viên vẫn có nguy cơ bị bào mòn.
| Khía cạnh | Cách làm theo phong trào | Giáo dục STEM thực chất |
|---|---|---|
| Chuẩn bị bài | Giáo viên làm sẵn toàn bộ sản phẩm | Giáo viên thiết kế tình huống, học sinh tự thử nghiệm |
| Đánh giá | Dựa vào sản phẩm đẹp, hoàn hảo | Dựa vào tiến bộ, tư duy giải quyết vấn đề |
| Chi phí | Mua nhiều bộ dụng cụ, mô hình cầu kỳ | Ưu tiên vật liệu sẵn có, tái chế tại địa phương |
Triển khai STEM đúng cách: Gắn với mục tiêu học tập và năng lực số
Muốn có chương trình STEM hiệu quả, các trường cần trở lại câu hỏi: tiết STEM này giúp học sinh hình thành năng lực nào, gắn với bài học nào trong chương trình? Bộ đã nêu rõ: giáo dục STEM/STEAM, nghiên cứu khoa học, kỹ thuật phải phù hợp với mục tiêu Chương trình giáo dục phổ thông, điều kiện nhà trường và năng lực học sinh; gắn với môn học, hoạt động giáo dục, chuyên đề học tập, hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp STEM. Nói cách khác, STEM không phải một mảng “trang trí” thêm cho đẹp, mà là phương thức dạy học tích hợp. Hướng dẫn cũng nhấn mạnh việc chú trọng hình thành tư duy khoa học, tư duy thiết kế, năng lực giải quyết vấn đề, sáng tạo, hợp tác và vận dụng kiến thức liên môn vào thực tiễn. Đồng thời, các hoạt động STEM cần kết hợp với phát triển năng lực số cho học sinh qua những bài học có ứng dụng công nghệ số, công cụ số và trí tuệ nhân tạo phù hợp. Điều này mở ra cơ hội để nhà trường khai thác thiết bị, học liệu hiện có, kết nối với cơ sở giáo dục đại học, nghề nghiệp, doanh nghiệp, bảo tàng, thư viện, cơ sở sản xuất, ưu tiên mô hình gắn với đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp. Triển khai STEM đúng cách tức là vừa gần đời sống học sinh, vừa bám sát mục tiêu năng lực của chương trình.
Từ chỉ đạo đến thay đổi thước đo: Điều kiện để STEM không theo phong trào
Câu hỏi quan trọng là: làm sao phân biệt giáo dục STEM thực chất với việc “làm cho có” để báo cáo? Thầy cô cần những chuẩn mực rõ ràng để đo mức độ tiến bộ của học sinh, thay vì số lượng sản phẩm trưng bày. Chính chỉ thị từ cấp cao đã nhận diện trực tiếp “bệnh thành tích” và yêu cầu cắt bỏ tư duy lấy số lượng giải thưởng, sự hoành tráng hay hình thức sản phẩm làm tiêu chí xếp loại thi đua. Khi thước đo đổi chiều, người giáo viên mới có không gian dạy thật, học thật. Bộ cũng đặt giáo dục STEM trong bức tranh rộng hơn của chuyển đổi số: triển khai học bạ số, học liệu số, tuyển sinh trực tuyến, giáo dục năng lực số và hướng dẫn học sinh sử dụng trí tuệ nhân tạo an toàn, có trách nhiệm, trung thực. Theo phân tích từ nguồn chính thức, việc sắp xếp mạng lưới trường học ở nơi thuận lợi giảm khoảng 50% đầu mối quản lý, đồng thời tăng cường giáo dục đạo đức, lối sống, văn hóa, pháp luật, kỹ năng sống và trách nhiệm công dân cho học sinh. Khi chỉ đạo chuyên môn của Bộ song hành với điểm tựa thể chế từ Chỉ thị 31/CT-TTg, môi trường giáo dục đổi mới an toàn, coi trọng giá trị thực chất sẽ mở ra ngay trong từng lớp học. STEM không theo phong trào, nếu cả hệ thống kiên định với thước đo mới: tiến bộ của học sinh chứ không phải vẻ ngoài của sản phẩm.
