Giáo dục STEM: từ phong trào hình thức tới yêu cầu đi vào thực chất
Giáo dục STEM là cách tổ chức dạy học tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học thông qua tiết học, hoạt động trải nghiệm và nghiên cứu khoa học, nhằm giúp học sinh vận dụng kiến thức liên môn vào thực tiễn thay vì chỉ học thuộc lòng lý thuyết. Bộ GD-ĐT đã ban hành Công văn số 5208/BGDĐT-GDPT hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ giáo dục phổ thông năm học 2026-2027, trong đó nhấn mạnh yêu cầu không tổ chức giáo dục STEM, nghiên cứu khoa học, kỹ thuật theo phong trào, nặng sản phẩm trình diễn, thiếu chiều sâu chuyên môn hoặc làm phát sinh chi phí không cần thiết. Đây là một động thái cho thấy cơ quan quản lý đã nhìn thấy mặt trái của các cuộc thi, dự án “vui là chính” nhưng lại làm nặng thêm gánh nặng học tập và tài chính cho gia đình.
Song song đó, Bộ đang xây dựng Thông tư quy định tổ chức hoạt động giáo dục STEM trong giáo dục phổ thông, với nguyên tắc xuyên suốt là không tạo môn học mới, không tăng thời lượng dạy học, không bổ sung thang điểm hay hồ sơ vượt ngoài quy định hiện hành. Nói cách khác, chính sách Bộ GD-ĐT đang cố tình “hãm phanh” những cuộc đua hình thức để đưa giáo dục STEM trở về đúng chức năng: nâng cao chất lượng học tập trong khuôn khổ chương trình hiện có, thay vì trở thành một cuộc chạy đua phong trào.
Ba hình thức tổ chức STEM: khung mới để chống lạm dụng phong trào
Dự thảo Thông tư về giáo dục STEM xác lập ba hình thức tổ chức cốt lõi: tiết học STEM, hoạt động trải nghiệm STEM và nghiên cứu khoa học – kỹ thuật của học sinh. Đây không chỉ là phân loại kỹ thuật, mà là một “khung an toàn” để nhà trường không tùy tiện đẻ thêm phong trào. Tiết học STEM được thiết kế trong tiến trình dạy học các môn hiện hành, theo hướng liên môn hoặc trong một môn; nghĩa là giáo viên Toán, Lý, Hóa, Công nghệ… phối hợp để tạo ra bài học tích hợp thay vì mở thêm một môn STEM độc lập.
Hoạt động trải nghiệm STEM được tổ chức dưới dạng câu lạc bộ hoặc trải nghiệm thực tế, hoàn toàn trên cơ sở tự nguyện, không bắt buộc mọi học sinh. Điểm đáng chú ý là STEM được tổ chức gắn với hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp, phải thiết thực, an toàn, phù hợp lứa tuổi và điều kiện thực tế; gắn với kỹ năng sống, trách nhiệm cá nhân, cộng đồng và định hướng nghề nghiệp. Còn nghiên cứu khoa học – kỹ thuật chỉ dành cho những học sinh có năng lực và hứng thú, được giáo viên hoặc nhà khoa học hướng dẫn. Cách phân tầng này giúp tránh tình trạng tất cả học sinh đều bị cuốn vào các dự án phức tạp, tốn kém, trong khi chỉ một số em thật sự có nhu cầu.
Giảm áp lực học tập và chi phí: thông điệp chính sách không thể hiểu lầm
Một trong những điểm then chốt của chính sách Bộ GD-ĐT là giảm áp lực học tập và loại bỏ các chi phí không cần thiết gắn với giáo dục STEM. Công văn 5208 khẳng định: không tổ chức giáo dục STEM, nghiên cứu khoa học, kỹ thuật theo phong trào, nặng sản phẩm trình diễn, thiếu chiều sâu chuyên môn hoặc làm phát sinh chi phí không cần thiết. Đồng thời, dự thảo Thông tư nhấn mạnh STEM không làm phát sinh môn học mới, không tăng thời lượng dạy học, thang điểm hoặc hồ sơ so với quy định hiện hành. Đây là lời đáp trực tiếp cho lo lắng của phụ huynh về việc STEM sẽ trở thành một lớp học thêm được “đóng gói” bằng những mô hình đắt tiền.
Đáng chú ý, kinh phí triển khai được huy động từ ngân sách nhà nước, nguồn thu hợp pháp của cơ sở giáo dục và các nguồn tài trợ hợp pháp khác, nhưng không tạo bất kỳ nghĩa vụ đóng góp bắt buộc nào cho học sinh hoặc cha mẹ. Cùng với yêu cầu các hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường phải có kế hoạch, phương án an toàn và phối hợp với các bên liên quan, Bộ GD-ĐT đang gửi đi thông điệp thẳng thắn: “STEM không phải cái cớ để thu thêm tiền và ép thêm giờ học”, mà phải là phần tự nhiên của chương trình chính khóa, được tổ chức trong khả năng thực của nhà trường.
STEM gắn với chuyển đổi số: cơ hội đi vào chiều sâu, không chỉ là trò chơi robot
Nếu trước đây nhiều hoạt động giáo dục STEM dừng lại ở mô hình xe thông minh, robot trình diễn, thì lần này Bộ GD-ĐT yêu cầu rõ: các hoạt động STEM/STEAM, nghiên cứu khoa học, kỹ thuật phải phù hợp mục tiêu chương trình giáo dục phổ thông, điều kiện nhà trường và năng lực học sinh; thích ứng với bối cảnh chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Nội dung STEM được triển khai theo hai quy trình: khám phá khoa học và thiết kế kỹ thuật, trong đó có thể tích hợp lập trình, điều khiển, robot, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và Internet vạn vật phù hợp từng cấp học, đồng thời kết hợp yếu tố nghệ thuật và nhân văn (STEAM).
Chính sách mới còn yêu cầu kết hợp giáo dục STEM với phát triển năng lực số cho học sinh thông qua các chủ đề, bài học ứng dụng công nghệ số, công cụ số và trí tuệ nhân tạo phù hợp. Trên nền đó, ngành giáo dục tiếp tục triển khai học bạ số, học liệu số, tuyển sinh trực tuyến và các ứng dụng công nghệ số trong quản lý, dạy học, kiểm tra, đánh giá. Nói cách khác, STEM không còn là “góc đồ chơi công nghệ” trong trường, mà trở thành môi trường để học sinh hình thành tư duy khoa học, tư duy thiết kế, năng lực giải quyết vấn đề và hợp tác, đồng thời làm quen với dữ liệu và AI một cách có trách nhiệm.
Ý nghĩa dài hạn: STEM chỉ là công cụ, mục tiêu vẫn là chất lượng và công bằng
Đằng sau những quy định chi tiết về giáo dục STEM là một tầm nhìn quản lý rộng hơn của Bộ GD-ĐT: tổ chức thực hiện hiệu quả Chương trình giáo dục phổ thông, đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá để nâng cao chất lượng giáo dục. Công văn 5208 yêu cầu bảo đảm đội ngũ nhà giáo, tăng cường cơ sở vật chất, sắp xếp hợp lý mạng lưới trường, lớp, bảo đảm các cơ sở giáo dục hoạt động ổn định, thông suốt ngay từ đầu năm học. Ở những nơi thuận lợi, mạng lưới trường học được sắp xếp để giảm khoảng 50% đầu mối, đồng thời bảo đảm mỗi xã có ít nhất một trường tiểu học và một trường trung học cơ sở.
Trong bức tranh đó, giáo dục STEM rõ ràng chỉ là một công cụ để thực hiện mục tiêu lớn hơn: bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục, phát triển năng lực số theo Khung năng lực số được quy định tại Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT, và xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, dân chủ, kỷ cương. Câu chuyện không còn là “có tổ chức STEM hay không”, mà là tổ chức như thế nào để học sinh được lợi nhất. Nếu các trường hiểu đúng tinh thần chính sách – chống phong trào, tránh hình thức – giáo dục STEM sẽ không phải gánh thêm một khẩu hiệu, mà trở thành phần tự nhiên trong hành trình giúp học sinh học ít hình thức hơn, nhưng học sâu hơn.
