Từ thương mại hàng hóa đến mục tiêu 14-15 tỷ USD thương mại hai chiều
Hợp tác kinh tế Việt Nam Canada là quá trình hai nền kinh tế tận dụng thế mạnh bổ trợ của nhau để vượt lên quan hệ mua bán hàng hóa truyền thống, chuyển sang liên kết sản xuất, mở rộng đầu tư và chuyển giao công nghệ nhằm tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và nâng cao giá trị gia tăng cho cả hai phía. Hạt nhân của bước chuyển này là quyết tâm chính trị được thể hiện qua chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Canada, nơi hai bên khẳng định mục tiêu đưa thương mại hai chiều lên 14-15 tỷ USD vào khoảng năm 2030, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu tăng trưởng cân bằng, bền vững và có hàm lượng giá trị cao hơn. Nếu giai đoạn trước chủ yếu xoay quanh xuất nhập khẩu hàng tiêu dùng, thì giai đoạn mới đang đòi hỏi tư duy "cùng sản xuất" thay vì chỉ "bán hàng cho nhau".
Vì sao là thời điểm "vàng" để nâng cấp hợp tác Việt Nam Canada?
Điểm mấu chốt khiến hợp tác Việt Nam Canada bước vào giai đoạn chiến lược là sự trùng khớp về nhu cầu tái cơ cấu của cả hai nền kinh tế. Canada đang tái định hình chính sách công nghiệp và đẩy mạnh đa dạng hóa thương mại ra ngoài thị trường Hoa Kỳ, đồng thời giảm phụ thuộc vào Mỹ bằng cách mở rộng thị trường và chuỗi cung ứng. Trong khi đó, Việt Nam đặt mục tiêu nâng cao năng lực tự chủ công nghiệp, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và hội nhập sâu vào kinh tế quốc tế. Sự giao nhau này tạo động lực mạnh để hai nước dịch chuyển quan hệ từ thương mại thuần túy sang bổ trợ cấu trúc sản xuất. Diễn đàn doanh nghiệp cấp cao giữa Bộ Tài chính Việt Nam và Bộ Ngoại giao Canada, được tổ chức trong khuôn khổ chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, cho thấy hai bên muốn dùng cơ chế đối thoại để biến tầm nhìn thành chương trình hành động cụ thể về đầu tư, hạ tầng, năng lượng và công nghệ.
Liên kết sản xuất: Đổi trục từ thành phẩm sang nguyên liệu và hàng trung gian
Điểm đáng chú ý trong hợp tác Việt Nam Canada là sự thay đổi cấu trúc thương mại: hai nước đang chuyển từ trao đổi thành phẩm sang trao đổi nguyên liệu, vật tư và hàng trung gian phục vụ sản xuất. Theo Tham tán thương mại Trần Thu Quỳnh, tỷ trọng máy móc, thiết bị cơ khí và điện tử, điện máy trong xuất khẩu của Việt Nam sang Canada đã lên tới khoảng 53% tổng kim ngạch, cho thấy doanh nghiệp hai bên đang từng bước tham gia vào cùng một chu trình sản xuất thay vì chỉ trao đổi hàng hóa cuối cùng. Ở chiều ngược lại, Việt Nam tăng nhập khẩu máy móc, sắt thép, phân bón, bột giấy và khoáng sản từ Canada để phục vụ hoạt động sản xuất trong nước. Đây là sự dịch chuyển có ý nghĩa chiến lược: khi đường biên thương mại trùng với đường biên sản xuất, thương mại hai chiều không chỉ mang lại doanh thu mà còn tạo nền tảng cho liên kết sản xuất dài hạn, giúp doanh nghiệp hai nước chen chân sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu thay vì đứng ngoài làm gia công đơn giản.
Chuyển giao công nghệ và đầu tư: chiếc cầu để nâng giá trị gia tăng
Muốn không bị mắc kẹt ở tầng thấp của chuỗi giá trị toàn cầu, Việt Nam và Canada buộc phải đẩy mạnh đầu tư và chuyển giao công nghệ, chứ không chỉ tăng kim ngạch xuất nhập khẩu. Việt Nam hiện mới thu hút rất ít dự án FDI quy mô lớn từ Canada trong lĩnh vực chế tạo công nghệ cao, trong khi doanh nghiệp sản xuất công nghiệp Việt Nam tại thị trường Canada vẫn ở giai đoạn khởi đầu. Đồng thời, tỷ lệ hàng hóa tận dụng ưu đãi thuế quan CPTPP còn khá khiêm tốn, nghĩa là phần lợi thế thương mại chưa khai thác vẫn rất lớn. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã kêu gọi doanh nghiệp hai nước "chuyển từ quan hệ thương mại mạnh sang hợp tác đầu tư sâu" bằng cách kết nối nguồn vốn dài hạn của Canada với các dự án chất lượng cao của Việt Nam trong hạ tầng, năng lượng, công nghệ số và công nghệ sạch. Hợp tác luyện kim, thép xanh, vật liệu kim loại tiên tiến và đào tạo kỹ sư cũng được nhìn nhận là trụ cột giúp Việt Nam từng bước làm chủ công nghệ thay vì phụ thuộc nhập khẩu.
Chiến lược tham gia chuỗi giá trị toàn cầu: từ "bán hàng" sang "cùng sản xuất"
Điểm thành công của hợp tác Việt Nam Canada trong giai đoạn tới sẽ không được đo bằng con số kim ngạch đơn thuần, mà bằng mức độ hai nền kinh tế gắn kết với nhau trong các chuỗi giá trị toàn cầu. Khi Canada tập trung vào thế mạnh luyện kim, công nghệ nhôm không phát thải, cơ khí chính xác, năng lượng sạch, hạ tầng và tài chính dự án, còn Việt Nam vươn lên thành trung tâm sản xuất chế tạo, gia công cơ khí chính xác và lắp ráp vi điện tử, việc kết nối những thế mạnh bổ trợ này có thể tạo các chuỗi giá trị chung trong năng lượng sạch, khoáng sản thiết yếu, công nghệ pin, kinh tế số và hạ tầng. Theo định hướng của Tham tán thương mại Trần Thu Quỳnh, đích đến của hợp tác kinh tế hai nước là chuyển từ "bán hàng cho nhau" sang "cùng sản xuất", từ thương mại sang bổ trợ kinh tế, để doanh nghiệp hai nước đi cùng nhau trên nấc thang giá trị khu vực và toàn cầu. Nếu tận dụng được CPTPP, vốn đầu tư và chuyển giao công nghệ, mục tiêu 14-15 tỷ USD thương mại hai chiều sẽ là điểm khởi đầu của một liên minh chuỗi giá trị chứ không phải đích đến.
