Ballet Eugene Onegin: cú va chạm mạnh giữa kinh điển và hiện đại
Ballet Eugene Onegin là vở vũ kịch do biên đạo Boris Eifman dàn dựng dựa trên tiểu thuyết thơ cùng tên của đại thi hào Alexander Pushkin, kết hợp âm nhạc cổ điển của Pyotr Tchaikovsky với các sáng tác rock của Alexander Sitkovetsky, và sử dụng ngôn ngữ “ballet tâm lý” để đào sâu xung đột nội tâm, tạo nên một định dạng sân khấu vừa kinh điển vừa hiện đại, gây tranh luận nhưng có sức hút tại hơn 40 quốc gia.
Điều đáng nói không phải là việc Eugene Onegin xuất hiện ở Việt Nam, mà là cách nó xuất hiện: như một tuyên ngôn rằng khán giả ở đây đã sẵn sàng cho những thử nghiệm mạnh tay với di sản hàn lâm. Sau thành công của Anna Karenina, Eifman Ballet Việt Nam không quay về với một bản dựng “an toàn”, mà mang đến một Eugene Onegin đầy phá cách, sẵn sàng đặt Pushkin, Tchaikovsky và rock cạnh nhau trên cùng một sân khấu.
Theo thông tin từ ban tổ chức, vở diễn sẽ có 8 suất trong chuỗi biểu diễn ballet tháng 10: 4 đêm tại Nhà hát Hòa Bình, TP. Hồ Chí Minh từ ngày 21–24/10 và 4 đêm tại Cung Văn hóa Lao động Hữu nghị Việt Xô, Hà Nội từ ngày 28–31/10, các suất diễn bắt đầu lúc 19h30.
Pushkin giữa ánh đèn trực thăng: Eifman đọc lại kinh điển như thế nào?
Nếu ballet kinh điển thường được xem như bảo tàng sống của thế kỷ XIX, Eugene Onegin của Eifman chọn phá bỏ tủ kính. Biên đạo không tái hiện nước Nga quý tộc với lâu đài, dạ hội và những bộ váy phồng, mà chuyển toàn bộ câu chuyện sang nước Nga sau năm 1991 – thời điểm hệ giá trị cũ sụp đổ, tiền bạc và vị thế xã hội nổi lên thành thước đo mới của con người.
Những chi tiết như ánh đèn pha trực thăng quét ngang sân khấu, Tatyana biến đổi thành một phụ nữ giàu có hay cái kết bằng một nhát dao cho thấy Eifman không coi nguyên tác là khuôn mẫu bất biến, mà là chất liệu phải được tranh luận và cập nhật. Ông giữ lại trục chính của Pushkin – tình yêu, kiêu hãnh, lựa chọn và hối tiếc – nhưng đặt các nhân vật vào môi trường nơi tiền bạc thay thế dòng dõi trong việc quyết định vị thế con người.
Ở đây, “ballet tâm lý” không còn là khẩu hiệu mỹ miều. Cơ thể nghệ sĩ trở thành công cụ mô tả khát vọng, dục vọng và những đổ vỡ tinh thần, chứ không chỉ là vật chứa các động tác đẹp mắt. Chính vì thế, nhiều nhà phê bình vừa bị chinh phục bởi sức hút sân khấu, vừa băn khoăn khi một số phân cảnh mạnh về hình thể nhưng chưa khai thác hết chiều sâu tâm lý nhân vật.
Khi Tchaikovsky gặp rock: vì sao khán giả Việt không quay đi?
Cấu trúc âm thanh của Eugene Onegin là nơi khán giả dễ nghe thấy xung đột giữa hai thế giới. Những giai điệu hàn lâm của Tchaikovsky – vốn gắn với hình dung về ballet cổ điển, về mềm mại, chuẩn mực – được đặt cạnh tiếng guitar điện, nhịp rock của Alexander Sitkovetsky, tạo nên một đối thoại căng thẳng giữa truyền thống và hiện đại.
Sự kết hợp từng gây tranh luận khi tác phẩm ra mắt, nhưng chính nó lại trở thành yếu tố tạo sức hút, giúp ballet Eugene Onegin tiếp cận khán giả tại hơn 40 quốc gia. Đây là điểm Eifman nhắm trúng thị hiếu khán giả trẻ – nhóm công chúng thường ngại bước vào không gian ballet hàn lâm – bằng cách để họ nghe được ngôn ngữ âm nhạc của mình mà vẫn không đánh mất chiều sâu của chất liệu cổ điển.
Ở Việt Nam, lựa chọn này là một phép thử táo bạo. Một mặt, nó phá vỡ hình dung cố hữu rằng nghệ thuật cổ điển Việt Nam phải “đứng đắn”, khó gần. Mặt khác, nó đặt ra câu hỏi thẳng thắn: để giữ được tinh thần Pushkin và Tchaikovsky, chúng ta có chấp nhận việc trên sân khấu xuất hiện tiếng rock, ánh đèn trực thăng và kết thúc bạo liệt hay không?
Vé ballet 20 triệu và sự trưởng thành của thị trường nghệ thuật cổ điển Việt Nam
Không phải ngôn ngữ ballet, mà bảng giá vé mới là thứ khiến Eugene Onegin trở thành đề tài tranh luận rộng rãi. Chương trình chia thành 6 hạng vé, từ 500.000 đồng đến 20 triệu đồng, trong đó hai hạng cao nhất có giá 20 triệu đồng và 7 triệu đồng cho số lượng ghế rất giới hạn ở khu vực trung tâm khán phòng, với góc nhìn bao quát toàn bộ sân khấu.
Hạng vé SVIP không chỉ mua chỗ ngồi đẹp, mà mua cả trải nghiệm: lối vào riêng, khu vực tiếp đón và chụp ảnh, nhân viên hỗ trợ, ấn phẩm lưu niệm, cơ hội gặp gỡ nghệ sĩ sau đêm diễn. Mức giá cao nhất tương đương chi phí của nhiều sản phẩm công nghệ cao cấp hoặc một chuyến bay khứ hồi đi châu Âu, nhưng ở đây nó được dành cho khoảng hai giờ nghệ thuật trực tiếp.
Theo các con số từ lịch sử biểu diễn, khi Anna Karenina đến Việt Nam năm trước, 4.000 vé ban đầu đã được bán hết trong hơn 2 tuần, khiến chương trình phải tăng từ 5 lên 7 suất diễn. Kết quả này chưa đủ để khẳng định ballet quốc tế trở thành món ăn phổ biến, nhưng nó cho thấy một nhóm khán giả sẵn sàng chi trả cho những chương trình trực tiếp có tính đặc thù và chất lượng cao – nền tảng cần thiết cho sự trưởng thành của thị trường nghệ thuật cổ điển Việt Nam.
Eugene Onegin và tương lai của khán giả Việt: từ tò mò đến thói quen
Điều thú vị ở Eugene Onegin không chỉ nằm trên sân khấu, mà ở phía khán phòng. Con số vé ballet 20 triệu từng gây sốc, nhưng sự chú ý dành cho nó cho thấy khán giả Việt bắt đầu xem trải nghiệm nghệ thuật trực tiếp như một khoản đầu tư nghiêm túc vào đời sống tinh thần, chứ không chỉ là giải trí ngẫu hứng.
Nếu Anna Karenina đặt câu hỏi liệu ballet hàn lâm quốc tế có khán giả tại Việt Nam, thì Eugene Onegin đặt câu hỏi khó hơn: khán giả sẵn sàng trả bao nhiêu, và họ kỳ vọng điều gì từ một trải nghiệm nghệ thuật quốc tế. Một số người sẽ thấy vở diễn quá mạnh tay, quá “phi truyền thống”, nhưng chính những tranh luận ấy lại là dấu hiệu của một thị trường đang trưởng thành – nơi hàn lâm không đồng nghĩa với bất động, và khán giả có đủ tự tin để chọn, để thích, để không thích.
Nhìn từ góc độ tích cực, sự xuất hiện của Eifman Ballet Việt Nam với những bản dựng phá cách là cơ hội hiếm: khán giả trong nước được tiếp xúc với chuẩn mực quốc tế ở ngay sân khấu nội địa, nghệ sĩ Việt có thêm tham chiếu nghề nghiệp, và nghệ thuật cổ điển Việt Nam có thêm chất liệu để tự đặt câu hỏi về cách kể chuyện, cách làm mới di sản. Nếu những đêm biểu diễn ballet tháng 10 đầy tranh luận này trở thành thói quen chứ không phải sự kiện hiếm hoi, chúng ta mới có thể nói đến một đời sống nghệ thuật hàn lâm khỏe mạnh.
