Luật Dầu khí (sửa đổi) là gì và vì sao phân quyền trở thành tâm điểm?
Luật Dầu khí (sửa đổi) là dự án luật chuyên ngành sâu, đang được Quốc hội thảo luận tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất với mục tiêu tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền và tạo khuôn khổ pháp lý mới cho hoạt động dầu khí, từ thăm dò, khai thác đến khai thác hạ tầng dùng chung và năng lượng ngoài khơi.
Chiều 8/8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, các đại biểu đã thảo luận tại hội trường về dự án Luật Dầu khí (sửa đổi). Đây không phải là sửa đổi mang tính kỹ thuật đơn thuần mà là nỗ lực “thiết kế lại” mô hình quản lý ngành dầu khí để phù hợp bối cảnh bảo đảm an ninh năng lượng và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội. Đa số đại biểu thống nhất sự cần thiết phải sửa đổi khi Luật Dầu khí năm 2022 bộc lộ hạn chế trong phân quyền, chậm phản ứng với yêu cầu chuyển dịch năng lượng.
Mô hình 3 cấp: Phân cấp hoạt động dầu khí để quyết định gần với thực tiễn hơn
Điểm nổi bật nhất của cơ chế dầu khí mới là mô hình quản lý nhà nước theo 3 cấp, được xây dựng theo nguyên tắc “cấp nào nắm rõ nhất về việc gì thì phải ra quyết định về việc đó”. Đây là bước chuyển từ tư duy tập trung sang phân cấp hoạt động dầu khí, nhằm giảm tầng nấc xin–cho và rút ngắn thời gian ra quyết định.
Ở cấp cao nhất, Chính phủ và Thủ tướng quyết định các vấn đề vĩ mô như phân lô dầu khí, cơ chế ưu đãi đầu tư, cùng những nội dung gắn với quốc phòng, an ninh, đối ngoại. Bộ Công Thương đóng vai trò cơ quan quản lý chuyên ngành, phê duyệt hợp đồng dầu khí, cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, quản lý tài nguyên, trữ lượng và thực hiện kiểm tra, giám sát. Petrovietnam, với vai trò “đại diện nước chủ nhà”, được giao quyền ký kết, quản lý, giám sát hoạt động dầu khí và phê duyệt các nội dung kỹ thuật cụ thể, tận dụng bộ máy đã vận hành hàng chục năm.
Theo Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng, “tinh thần xuyên suốt của dự thảo Luật là tăng cường phân cấp, giao quyền, đơn giản hóa thủ tục để khơi thông nguồn lực”. Đây là phát biểu cho thấy định hướng rất rõ: pháp luật phải đi trước để giải phóng năng lực quyết định của các chủ thể gần giếng dầu, thay vì dồn mọi việc lên trung ương.
Trao thêm quyền cho Petrovietnam: Cơ hội hay rủi ro quyền lực tập trung?
Sửa đổi Luật Dầu khí không chỉ là phân quyền dầu khí theo chiều dọc giữa Chính phủ, Bộ Công Thương và Petrovietnam, mà còn là bài toán “trao quyền đến đâu” cho tập đoàn này trong toàn bộ trình tự đầu tư xây dựng các dự án thượng nguồn.
Dự thảo từng đề xuất phân quyền toàn bộ cho Petrovietnam trong việc lập, thẩm định, phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi và cấp phép xây dựng theo pháp luật về xây dựng, các nhiệm vụ trước đây thuộc thẩm quyền Bộ Công Thương. Điều này lập tức làm dấy lên lo ngại về kiểm soát quyền lực. Đại biểu Tống Thị Hạnh cảnh báo, các dự án dầu khí quy mô lớn, gắn với đất đai và không gian biển, nếu vi phạm thì “rất khó khắc phục”, nên nếu cơ quan nhà nước không tham gia trực tiếp trước khi khởi công, phải thiết lập cơ chế kiểm soát rõ ràng.
Ở chiều ngược lại, Chủ tịch Hội đồng thành viên Petrovietnam, đại biểu Lê Ngọc Sơn, đề nghị luật cần phân định rõ chức năng sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước với nhiệm vụ chính trị do Nhà nước giao, phù hợp Nghị quyết 79-NQ/TW. Quan điểm này đáng chú ý vì nó đặt nền tảng pháp lý cho việc Petrovietnam vừa là nhà đầu tư, vừa là “cánh tay” thực thi chính sách. Khoản 10 Điều 58 và Khoản 3 Điều 59 của dự thảo cũng bổ sung cơ chế giám sát dựa trên dữ liệu báo cáo của Petrovietnam và nhà thầu, cùng trách nhiệm của cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước trong giám sát đầu tư, bảo toàn và phát triển vốn.
Cơ chế hạ tầng dùng chung và dầu khí cho chuyển dịch năng lượng
Một điểm mới quan trọng của cơ chế dầu khí mới là hoàn thiện cơ chế phân quyền khai thác hạ tầng dùng chung. Dự thảo bổ sung quy định về khai thác, sử dụng chung hạ tầng, công trình và thông tin, dữ liệu của ngành dầu khí để tạo nền tảng cho phát triển điện gió ngoài khơi và các hoạt động năng lượng mới.
Việc chia sẻ hạ tầng – đường ống, bến cảng, cơ sở xử lý – nếu không có khung pháp lý rõ ràng sẽ dẫn tới độc quyền, lãng phí và tranh chấp. Dự thảo vì vậy yêu cầu tiếp tục hoàn thiện quy định về điều kiện, phạm vi và trách nhiệm của các chủ thể liên quan khi sử dụng chung hạ tầng. Đây là bước dọn đường để hạ tầng dầu khí hiện hữu phục vụ không chỉ khai thác dầu khí truyền thống, mà còn mở rộng sang điện gió ngoài khơi, thu giữ và lưu trữ carbon, dịch vụ kỹ thuật dầu khí công nghệ cao.
Chương VI dự thảo luật bổ sung các chính sách ưu đãi, trong đó có Điều 43 nhằm khuyến khích phát triển các mỏ nhỏ, cận biên ở khu vực nước sâu, xa bờ, đồng thời thúc đẩy giải pháp tăng hệ số thu hồi dầu. Mục tiêu được nêu rõ: tạo khuôn khổ pháp lý cho quá trình dịch chuyển năng lượng, giảm phát thải, tận dụng tối đa tài nguyên, dữ liệu và hạ tầng dầu khí sẵn có. Đây là bước đi chiến lược: dùng luật để biến hạ tầng dầu khí hiện tại thành trụ cột cho một hệ sinh thái năng lượng mới, thay vì để chúng trở thành “tài sản mắc cạn” trong tương lai.
Kết luận: Phân quyền mạnh nhưng phải đi cùng trách nhiệm và tầm nhìn dài hạn
Nhìn tổng thể, sửa đổi Luật Dầu khí lần này là nỗ lực tái cấu trúc quyền lực trong ngành, từ một mô hình tập trung sang một cấu trúc phân cấp, phân quyền rõ hơn, với Petrovietnam đóng vai trò trung tâm vận hành, Bộ Công Thương là “nhạc trưởng” quản lý chuyên ngành, còn Chính phủ và Thủ tướng nắm những quyết định chiến lược.
Tuy nhiên, phân quyền dầu khí càng sâu thì yêu cầu kiểm soát càng cao. Những băn khoăn về phân quyền toàn bộ cho Petrovietnam trong đầu tư xây dựng cho thấy Quốc hội không muốn đánh đổi an toàn pháp lý và lợi ích quốc gia chỉ để đổi lấy tốc độ. Điểm tích cực là dự thảo đã gắn phân cấp với cơ chế kiểm tra, giám sát bằng dữ liệu, kiểm toán theo định hướng rủi ro và tăng trách nhiệm của cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước.
Điều còn lại là chất lượng thiết kế chi tiết các điều khoản: nếu ranh giới quyền hạn giữa Chính phủ, Bộ Công Thương và Petrovietnam đủ rõ, cơ chế hạ tầng dùng chung đủ minh bạch, thì sửa đổi Luật Dầu khí sẽ không chỉ gỡ nút thắt hiện tại mà còn mở ra một không gian phát triển mới cho ngành năng lượng Việt Nam trong nhiều thập kỷ tới. Dự thảo đang tiếp tục được hoàn thiện để báo cáo Chính phủ, trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến trước khi Quốc hội xem xét, thông qua vào cuối kỳ họp.
